Những mẫu nội thất Ý kinh điển nhất phần lớn ra đời trong ba thập kỷ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, do các kiến trúc sư Milan như Gio Ponti, anh em Castiglioni, Marco Zanuso, Vico Magistretti, Mario Bellini, Ettore Sottsass thiết kế cho những hãng sản xuất còn khá nhỏ khi đó. Nhiều mẫu như ghế Superleggera, đèn Arco hay ghế lười Sacco vẫn đang được sản xuất đến nay.
Biết các nhà thiết kế và mẫu kinh điển giúp người mua nội thất Ý ba việc: nhận ra một mẫu khi nhìn thấy, hiểu vì sao bản gốc có giá trị khác bản sao, và đọc được lời giới thiệu của người bán mà không bị cuốn theo những câu chuyện mơ hồ. Bài này kể ngắn gọn bối cảnh, giới thiệu những gương mặt chính và một bảng các mẫu kinh điển với thông tin kiểm chứng được. Phần chọn đèn thiết kế để dùng trong nhà được bàn ở chuyên mục đèn.
Vì sao Milan thành thủ đô thiết kế sau chiến tranh
Nước Ý bước ra khỏi chiến tranh với nhu cầu xây dựng lại rất lớn và một thế hệ kiến trúc sư được đào tạo bài bản nhưng ít việc xây công trình. Nhiều người chuyển sang thiết kế đồ vật: ghế, đèn, đồ gia dụng, máy móc. Cùng lúc đó, các xưởng đồ gỗ ở Brianza và các doanh nghiệp công nghiệp nhỏ ở miền bắc muốn có sản phẩm mới để bán cho tầng lớp trung lưu đang lớn lên. Hai nhu cầu gặp nhau.
Milan có sẵn hạ tầng cho sự gặp gỡ đó. Triển lãm Triennale tổ chức định kỳ là nơi trình bày thiết kế mới. Tạp chí Domus, do Gio Ponti sáng lập năm 1928, và các tạp chí kiến trúc khác đưa tên tuổi nhà thiết kế ra công chúng. Năm 1954, giải thưởng Compasso d'Oro được khởi xướng, ban đầu với sự tài trợ của chuỗi cửa hàng bách hoá La Rinascente, sau này do Hiệp hội Thiết kế Công nghiệp Ý quản lý, trở thành giải thưởng thiết kế uy tín nhất của Ý.
Một yếu tố nữa là vật liệu và công nghệ mới: mút cao su và mút polyurethane, nhựa đúc, kim loại uốn, gỗ ép. Các nhà thiết kế Ý nổi tiếng vì dám thử những vật liệu này trong đồ gia đình, tạo ra hình khối mà đồ gỗ truyền thống không làm được. Sự kết hợp giữa tay nghề thủ công địa phương và vật liệu công nghiệp là nét riêng của thiết kế Ý thời kỳ này.
Những gương mặt nên biết
Gio Ponti (1891–1979). Kiến trúc sư, nhà thiết kế và biên tập viên, người sáng lập tạp chí Domus. Ông thiết kế từ đồ gốm, đồ bạc tới tòa nhà chọc trời Pirelli ở Milan. Trong nội thất, tác phẩm được nhắc nhiều nhất là ghế Superleggera cho Cassina năm 1957.
Achille và Pier Giacomo Castiglioni. Hai anh em kiến trúc sư làm việc cùng nhau trong nhiều năm, nổi tiếng vì cách dùng đồ vật có sẵn và lối nghĩ hài hước. Đèn cây Arco năm 1962 cho Flos, với cánh tay thép cong vươn xa và đế đá cẩm thạch, là mẫu nổi tiếng nhất; ghế đẩu Mezzadro dùng yên máy kéo là một ví dụ khác về tinh thần của họ.
Marco Zanuso (1916–2001). Tiên phong dùng mút cao su trong ghế bọc. Ghế bành Lady năm 1951 cho Arflex là một trong những mẫu đầu tiên tận dụng vật liệu này. Ông cũng thiết kế nhiều sản phẩm công nghiệp như radio, tivi, điện thoại.
Vico Magistretti (1920–2006). Kiến trúc sư có lối thiết kế giản dị, hướng tới sản xuất công nghiệp. Đèn bàn Eclisse cho Artemide với chao xoay để điều chỉnh ánh sáng là mẫu được biết đến rộng rãi.
Mario Bellini (sinh 1935). Kiến trúc sư và nhà thiết kế công nghiệp, nổi tiếng với cả máy văn phòng lẫn đồ nội thất. Sofa module Camaleonda năm 1970, ban đầu do C&B Italia sản xuất, được B&B Italia tái bản trong những năm gần đây.
Ettore Sottsass (1917–2007). Người sáng lập nhóm Memphis ở Milan năm 1981, với đồ nội thất màu sắc rực rỡ, hình khối táo bạo, phản lại chủ nghĩa chức năng. Kệ sách Carlton là biểu tượng của nhóm.
Bảng các mẫu kinh điển: ai thiết kế, năm nào, hãng nào
Bảng dưới chỉ gồm những mẫu có thông tin được ghi nhận rộng rãi. Năm ghi ở đây là năm thiết kế hoặc ra mắt theo các nguồn phổ biến; một số mẫu được đổi hãng sản xuất hoặc tái bản về sau:
| Mẫu | Loại | Nhà thiết kế | Năm | Hãng sản xuất ban đầu |
|---|---|---|---|---|
| Lady | Ghế bành bọc nệm | Marco Zanuso | 1951 | Arflex |
| Superleggera | Ghế ăn gỗ | Gio Ponti | 1957 | Cassina |
| Arco | Đèn cây | Achille và Pier Giacomo Castiglioni | 1962 | Flos |
| Eclisse | Đèn bàn | Vico Magistretti | 1965 | Artemide |
| Componibili | Tủ module nhựa tròn | Anna Castelli Ferrieri | Cuối thập niên 1960 | Kartell |
| Sacco | Ghế lười hạt xốp | Piero Gatti, Cesare Paolini, Franco Teodoro | 1968 | Zanotta |
| Up | Ghế bành mút nén | Gaetano Pesce | 1969 | C&B Italia |
| Camaleonda | Sofa module | Mario Bellini | 1970 | C&B Italia |
| Carlton | Kệ sách, vách ngăn | Ettore Sottsass | 1981 | Memphis |
Nhiều mẫu trong bảng vẫn được chính hãng hoặc hãng nhận chuyển nhượng quyền sản xuất tiếp tục làm. Khi gặp một mẫu được giới thiệu là "bản gốc", có thể đối chiếu tên hãng sản xuất với bảng này và với tài liệu chính thức hiện hành của hãng.
Nhận ra vài mẫu kinh điển bằng mắt
Một số mẫu có chi tiết đặc trưng đến mức chỉ cần nhìn thoáng là nhận ra. Biết những chi tiết này giúp nhận diện mẫu trong ảnh, trong showroom, và cũng giúp phát hiện những bản sao làm sai tỉ lệ:
- Superleggera: khung gỗ rất mảnh, chân có tiết diện tam giác thon dần về phía dưới, mặt ngồi đan; nhấc lên thấy nhẹ bất ngờ so với vẻ ngoài.
- Arco: đế khối đá cẩm thạch hình hộp có một lỗ xuyên qua, theo các tài liệu về mẫu đèn là để luồn một thanh cán chổi vào cho hai người cùng khiêng; cánh tay thép không gỉ cong dài, có thể điều chỉnh độ vươn; chao kim loại hình bán cầu có đục lỗ.
- Sacco: túi bọc đầy hạt xốp nhỏ, không có khung, tự định hình theo người ngồi; bản gốc có tỉ lệ hình giọt nước rõ rệt.
- Componibili: các khối tủ tròn bằng nhựa xếp chồng lên nhau, cửa lùa cong theo thân tủ, không cần vít hay dụng cụ để ghép.
- Camaleonda: các khối sofa có bề mặt chần nút tạo ô vuông phồng, nối với nhau bằng hệ móc và vòng để thay đổi cách bố trí.
- Lady: ghế bành nhỏ, tay vịn tách khỏi thân như hai khối riêng, chân kim loại mảnh, phù hợp phòng khách nhỏ.
Bản sao thường lộ ra ở những chi tiết này: chân dày hơn, đế đá nhỏ hơn hoặc bằng vật liệu khác, đường cong của tay đèn không đúng, hạt xốp ít khiến ghế lười xẹp nhanh. Một người đã quen mắt với bản thật sẽ thấy ngay sự "không đúng" dù khó gọi tên.
Từ Memphis đến hôm nay: thiết kế Ý sau thế kỷ 20
Nhóm Memphis đầu thập niên 1980 đánh dấu một khúc quanh: thay vì đồ vật gọn gàng, hợp lý, các thành viên làm ra những món đồ như đồ chơi, nhiều màu, nhiều chất liệu rẻ tiền như laminate in hoa văn. Nhóm hoạt động không lâu nhưng ảnh hưởng lan rộng sang đồ hoạ, thời trang, kiến trúc, và trở lại thành xu hướng trong những năm gần đây.
Từ thập niên 1990 tới nay, các hãng Ý làm việc ngày càng nhiều với nhà thiết kế quốc tế: người Tây Ban Nha, Nhật, Pháp, Anh, Đan Mạch sống ở Milan hoặc cộng tác từ xa. Thiết kế Ý vì thế không còn chỉ là thiết kế của người Ý; nó là thiết kế do các hãng Ý chọn, phát triển và sản xuất. Các kiến trúc sư Ý đương đại như Antonio Citterio hay Piero Lissoni làm việc với nhiều hãng cùng lúc, thiết kế cả sản phẩm lẫn phòng trưng bày và hình ảnh thương hiệu.
Song song là phong trào tái bản: nhiều hãng đưa trở lại sản xuất các mẫu từ giữa thế kỷ 20, có khi với vật liệu mới hoặc kích thước điều chỉnh. Tái bản có phép của người giữ bản quyền là một phần quan trọng trong danh mục của nhiều hãng, bên cạnh các thiết kế mới mỗi năm.
Bản gốc, bản tái bản có phép và bản sao
Với một mẫu kinh điển, thị trường thường có ba loại hàng. Bản gốc theo nghĩa sưu tầm là chiếc được sản xuất trong thời kỳ đầu, có giá trị như đồ cổ và thường được bán qua nhà đấu giá hay cửa hàng đồ cổ điển. Bản sản xuất hiện hành có phép là chiếc do hãng giữ quyền sản xuất làm ra hôm nay, theo đúng thiết kế, thường có dấu hiệu nhận biết như dấu hãng, chữ ký nhà thiết kế khắc hoặc số sê-ri, kèm giấy tờ của hãng.
Loại thứ ba là bản sao, có khi được bán công khai với tên gọi "bản phục dựng" hoặc "lấy cảm hứng từ". Ở nhiều nước châu Âu, nhiều mẫu kinh điển vẫn được bảo hộ quyền tác giả hoặc quyền kiểu dáng, nên bán bản sao có thể vi phạm pháp luật. Ở những nơi khác, tình trạng pháp lý phức tạp hơn và phụ thuộc vào luật từng nước. Về chất lượng, bản sao có thể từ khá tới rất kém: khung yếu hơn, vật liệu thay thế, tỉ lệ sai lệch nhỏ khiến món đồ trông "không đúng".
Người mua không cần phải chọn bản sản xuất có phép trong mọi trường hợp, nhưng cần biết mình đang mua loại nào và trả tiền tương xứng. Điều đáng tránh nhất là trả giá của bản có phép cho một bản sao. Phần kiểm tra giấy tờ, số sê-ri và dấu hiệu nhận biết được trình bày ở chuyên mục thẩm định hàng nhập khẩu và trong bài về mô hình sản xuất của các hãng thiết kế Ý.
Dùng kiến thức về thiết kế kinh điển trong nhà Việt
Một món đồ kinh điển trong nhà không cần phải đi kèm cả một phòng theo phong cách cùng thời. Thường chỉ cần một điểm nhấn: chiếc đèn cây cong trên góc sofa, một chiếc ghế bành bên cửa sổ, vài chiếc ghế ăn thiết kế quanh một bàn gỗ đơn giản. Đồ kinh điển sống tốt cạnh đồ hiện đại vô danh, miễn là tỉ lệ và màu sắc hài hoà.
Cân nhắc kích thước là bước đầu tiên. Đèn Arco cần khoảng không đủ rộng cho cánh tay thép vươn ra và đế đá nặng; ghế lười Sacco cần sàn trống quanh nó; sofa module cần phòng đủ rộng để ghép. Những mẫu thiết kế cho căn hộ châu Âu thập niên 1960 thường vừa với căn hộ Việt hơn nhiều người nghĩ, vì cũng được nghĩ cho không gian đô thị hạn chế.
Cuối cùng, hiểu lịch sử của một món đồ giúp người dùng quý nó và giữ nó lâu hơn. Một chiếc ghế được thiết kế từ hơn nửa thế kỷ trước vẫn còn được sản xuất là một chiếc ghế đã qua thử thách của thời gian. Đó có lẽ là lý do tốt nhất để chọn một món kinh điển: không phải vì nó đắt hay nổi tiếng, mà vì nó đã chứng minh được giá trị sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Giải Compasso d'Oro là gì?
Đây là giải thưởng thiết kế công nghiệp của Ý, khởi xướng năm 1954 với sự tài trợ ban đầu của chuỗi bách hoá La Rinascente và sau đó do Hiệp hội Thiết kế Công nghiệp Ý quản lý. Giải được trao định kỳ cho các sản phẩm thiết kế tiêu biểu, nhiều mẫu nội thất kinh điển từng đoạt giải.
Đèn Arco có hợp với phòng khách căn hộ nhỏ không?
Đèn có cánh tay vươn khá xa và đế đá nặng, cần khoảng trống đủ rộng phía sau sofa hoặc góc phòng. Trong phòng khách nhỏ, cần đo kỹ tầm vươn và chiều cao trước khi mua, để chao đèn rơi đúng chỗ cần chiếu sáng mà không vướng lối đi.
Mẫu kinh điển đã hết hạn bảo hộ thì có được sản xuất tự do không?
Tuỳ luật từng nước và loại quyền bảo hộ. Ở nhiều nước châu Âu, quyền tác giả với thiết kế có thể kéo dài nhiều thập kỷ sau khi tác giả mất, nên nhiều mẫu vẫn được bảo hộ. Người kinh doanh nên hỏi ý kiến chuyên gia sở hữu trí tuệ trước khi sản xuất hay nhập bản sao.
Làm sao biết một chiếc ghế Superleggera là hàng của Cassina?
Hàng sản xuất có phép thường có dấu hãng và tài liệu kèm theo, được bán qua kênh phân phối chính thức. Có thể đối chiếu mã sản phẩm, vật liệu, kích thước với catalogue hiện hành của hãng. Hình dáng giống nhau không đủ để kết luận, vì mẫu này bị sao chép nhiều.
Có phải mọi nhà thiết kế làm cho hãng Ý đều là người Ý?
Không. Từ cuối thế kỷ 20, các hãng Ý làm việc với nhiều nhà thiết kế quốc tế. Thiết kế Ý ngày nay được hiểu là thiết kế do hãng Ý phát triển và sản xuất, với sự cộng tác của nhà thiết kế thuộc nhiều quốc tịch.
Đồ nội thất Memphis có dễ dùng trong nhà ở không?
Đồ Memphis có màu sắc rất mạnh và hình khối khác thường, nên thường được dùng như một điểm nhấn hơn là cả bộ. Một chiếc đèn, một chiếc bàn nhỏ hay vài món phụ kiện theo tinh thần Memphis đặt trong phòng tông trung tính dễ sống hơn một căn phòng toàn đồ Memphis.