Murano là một cụm đảo nhỏ trong phá Venice, cách trung tâm thành phố vài phút đi tàu, nơi các lò thuỷ tinh của Venice được tập trung về từ cuối thế kỷ 13 và từ đó trở thành trung tâm thuỷ tinh mỹ thuật nổi tiếng nhất châu Âu. "Kính Murano" hay "thuỷ tinh Murano" theo nghĩa chặt là thuỷ tinh được làm thủ công tại các lò trên đảo, theo những kỹ thuật truyền thống của nghề.
Trong nội thất Ý, thuỷ tinh Murano xuất hiện ở đèn chùm, đèn thả, bình hoa, gương khung kính màu và đồ trang trí. Vì tên tuổi lớn, chữ Murano cũng bị dùng tràn lan cho hàng thuỷ tinh làm ở nơi khác. Bài này kể lại lịch sử hòn đảo, giải thích những kỹ thuật mang tên Ý thường gặp, nói về dấu xuất xứ chính thức và những điều cần biết khi mua, cả ở Venice lẫn ở Việt Nam. Phần chọn đèn chùm và đọc thông số đèn được bàn riêng trong chuyên mục đèn của trang.
Vì sao các lò thuỷ tinh Venice dồn về một hòn đảo
Venice làm thuỷ tinh từ rất sớm, nhưng các lò nằm rải rác trong thành phố, giữa những ngôi nhà gỗ sát nhau. Lò thuỷ tinh cần lửa liên tục ở nhiệt độ rất cao, và nguy cơ cháy lan là có thật. Năm 1291, chính quyền Cộng hoà Venice ra quyết định chuyển các lò ra Murano, một cụm đảo cách thành phố một quãng nước ngắn. Đây là mốc được các tài liệu lịch sử về nghề nhắc tới nhiều nhất.
Việc tập trung một nghề vào một hòn đảo còn có lợi cho việc kiểm soát. Theo nhiều tài liệu lịch sử, thợ thuỷ tinh Murano được hưởng những đặc quyền mà người lao động khác không có, nhưng đồng thời bị hạn chế rời khỏi lãnh thổ Cộng hoà, để bí quyết nghề không lọt ra ngoài. Nhờ vậy, trong nhiều thế kỷ Venice giữ được vị thế gần như độc quyền về thuỷ tinh cao cấp ở châu Âu, từ cốc chén, gương tới chuỗi hạt.
Trong thế kỷ 15, thợ Murano phát triển loại thuỷ tinh trong suốt gần như không màu gọi là cristallo, thường gắn với tên Angelo Barovier. Đây là bước tiến lớn vì thuỷ tinh trước đó thường ngả xanh hoặc vàng do tạp chất. Từ thế kỷ 16 đến 18, Murano nổi tiếng với gương và đèn chùm cho cung điện khắp châu Âu, trước khi bị cạnh tranh bởi pha lê chì của Anh và pha lê Bohemia.
Những kỹ thuật mang tên Ý thường gặp
Khi đọc mô tả một món thuỷ tinh Murano, người mua hay gặp những thuật ngữ tiếng Ý. Hiểu chúng giúp biết mình đang nhìn thứ gì và vì sao món này tốn công hơn món kia:
| Thuật ngữ | Nghĩa | Nhận ra bằng mắt |
|---|---|---|
| Soffiato | Thổi thuỷ tinh bằng ống thổi, tạo hình bằng tay và dụng cụ | Thành dày mỏng tự nhiên, không có đường khuôn |
| Sommerso | Nhiều lớp thuỷ tinh màu chồng lên nhau, lớp trong được "nhấn chìm" trong lớp ngoài | Nhìn nghiêng thấy các lớp màu lồng nhau, viền màu đậm nhạt |
| Millefiori, murrine | Các thỏi thuỷ tinh có hoa văn cắt lát rồi ghép lại, nghĩa đen là "nghìn hoa" | Mặt kính đầy những bông hoa nhỏ hoặc hoa văn tròn lặp lại |
| Filigrana, reticello | Sợi thuỷ tinh trắng hoặc màu xoắn bên trong thuỷ tinh trong; reticello là các sợi đan thành lưới | Đường sọc mảnh xoắn đều, hoặc lưới ô nhỏ với bọt khí nhỏ ở mắt lưới |
| Lattimo | Thuỷ tinh trắng đục như sữa | Trắng đục mịn, giống sứ nhưng nhẹ và trong hơn khi soi đèn |
| Avventurina | Thuỷ tinh có các hạt kim loại li ti lấp lánh bên trong | Ánh lấp lánh như bụi vàng hoặc đồng bên trong khối kính |
| Pulegoso | Thuỷ tinh cố ý để nhiều bọt khí | Mặt kính đục, đầy bọt nhỏ, cảm giác thô ráp |
Một món có thể dùng nhiều kỹ thuật cùng lúc. Kỹ thuật càng nhiều công đoạn, càng cần thợ cả có tay nghề cao, và số lượng làm ra trong ngày càng ít. Đó là một phần lý do khiến thuỷ tinh Murano thủ công có chi phí cao hơn nhiều so với thuỷ tinh đúc khuôn công nghiệp.
Thế kỷ 20: khi kiến trúc sư bước vào lò thuỷ tinh
Đầu thế kỷ 20, nghề thuỷ tinh Murano có giai đoạn chững lại vì phần lớn chỉ lặp lại mẫu cũ cho khách du lịch. Một bước ngoặt đến từ việc các lò bắt đầu mời nghệ sĩ và kiến trúc sư làm giám đốc nghệ thuật. Venini, lò được thành lập năm 1921 với Paolo Venini, là ví dụ thường được nhắc: kiến trúc sư Carlo Scarpa từng làm giám đốc nghệ thuật ở đây trong những năm 1930 và 1940, tạo ra nhiều dòng sản phẩm mới dựa trên kỹ thuật truyền thống.
Từ đó, sự hợp tác giữa lò Murano và nhà thiết kế trở thành nét đặc trưng. Nhiều hãng đèn và nội thất ở Milan đặt làm chao đèn, bình, chi tiết thuỷ tinh tại Murano theo thiết kế của mình. Vì vậy, một chiếc đèn mang thương hiệu Milan có thể có phần thuỷ tinh thổi ở Murano, và tài liệu của hãng thường ghi rõ điều đó như một điểm đáng giá.
Đèn chùm Murano cổ điển cũng có tên riêng. Kiểu đèn nhiều cánh tay uốn cong, gắn hoa lá và chuỗi thuỷ tinh màu thường được gọi là đèn Rezzonico, theo tên một dinh thự ở Venice. Kiểu này vẫn được làm đến ngày nay và là hình ảnh nhiều người nghĩ tới khi nghe chữ "đèn chùm Murano", dù trên đảo còn rất nhiều phong cách hiện đại khác.
Dấu xuất xứ chính thức và chuyện hàng nhái
Vì tên Murano có giá trị thương mại lớn, thị trường tràn ngập hàng thuỷ tinh làm ở nơi khác nhưng được bán như kính Murano, kể cả ngay tại các cửa hàng lưu niệm ở Venice. Để bảo vệ nghề, vùng Veneto đã ban hành quy định về nhãn tập thể Vetro Artistico Murano từ thập niên 1990, giao cho một tổ chức của các nhà sản xuất trên đảo quản lý. Các lò tham gia được cấp quyền gắn dấu này lên sản phẩm làm trên đảo.
Cần hiểu đúng: không phải lò nào trên đảo cũng tham gia hệ thống nhãn tập thể này, nên một món không có dấu chưa chắc là hàng giả. Ngược lại, một mảnh giấy in chữ Murano dán lên sản phẩm thì ai cũng in được. Thứ có giá trị là giấy chứng nhận do chính lò sản xuất cấp, ghi tên lò, địa chỉ trên đảo và mô tả sản phẩm, cùng với hoá đơn mua hàng rõ ràng.
Một số dấu hiệu khiến nên thận trọng: giá thấp bất thường so với độ phức tạp của món đồ; hàng loạt sản phẩm giống hệt nhau đến từng chi tiết, không có chút khác biệt nào của làm tay; người bán không nói được tên lò hay không cho xem giấy tờ. Cần nói thêm, bọt khí nhỏ hay vết lõm không tự chứng minh hàng thật hay giả: thuỷ tinh thủ công tốt có thể rất đều, còn hàng công nghiệp vẫn có lỗi.
Mua thuỷ tinh Murano: ở Venice và ở Việt Nam
Quy trình mua có khác nhau tuỳ nơi mua, nhưng những bước sau giúp giảm rủi ro ở cả hai trường hợp:
- Nếu ở Venice, ưu tiên mua tại cửa hàng của chính các lò trên đảo Murano; nhiều lò cho khách xem thợ làm việc trước khi vào phòng trưng bày.
- Hỏi tên lò sản xuất, kỹ thuật dùng cho món đồ và đề nghị giấy chứng nhận do lò cấp kèm hoá đơn.
- Với đồ lớn hoặc đèn chùm, hỏi lò có dịch vụ đóng kiện và gửi quốc tế không, bảo hiểm vận chuyển ra sao, ai chịu rủi ro nếu vỡ.
- Ở Việt Nam, hỏi người bán tên lò hoặc tên hãng đèn, mã sản phẩm, và giấy tờ xuất xứ của lô hàng; đối chiếu với thông tin công bố của hãng nếu tìm được.
- Kiểm tra kỹ khi nhận hàng: nứt chân chim, mẻ, các chi tiết bị thiếu; chụp ảnh ngay khi mở kiện.
- Giữ lại giấy chứng nhận, hoá đơn và vài chi tiết dự phòng nếu có; đèn chùm thuỷ tinh hay vỡ một hai cánh trong quá trình dùng, có mã chi tiết thì thay dễ hơn.
Đèn chùm thuỷ tinh nặng, phải treo vào kết cấu đủ chịu lực và do thợ điện có kinh nghiệm lắp. Phần này không nằm trong phạm vi một bài về xuất xứ, nhưng là lý do không nên tự lắp những bộ đèn lớn.
Vì sao thuỷ tinh Murano thủ công tốn kém: các yếu tố cấu thành
Người mua lần đầu thường ngạc nhiên vì khoảng cách lớn giữa một món thuỷ tinh Murano thủ công và một món thuỷ tinh trông na ná làm ở nơi khác. Khoảng cách đó đến từ những yếu tố sau, không phải chỉ từ cái tên:
- Thời gian của thợ cả: một món phức tạp cần một tổ thợ gồm thợ cả và các phụ việc làm liên tục nhiều giờ; thợ cả cần nhiều năm học nghề mới làm được các kỹ thuật khó.
- Lò nung chạy liên tục: lò thuỷ tinh không tắt mở tuỳ ý như bếp gia đình; giữ lò ở nhiệt độ làm việc tốn nhiều năng lượng, và chi phí này tăng mạnh mỗi khi giá năng lượng ở châu Âu biến động.
- Tỉ lệ hỏng: thuỷ tinh có thể nứt trong lúc tạo hình hoặc trong giai đoạn ủ nguội; món càng lớn, càng nhiều lớp thì tỉ lệ phải bỏ càng cao.
- Ủ nguội chậm: sau khi tạo hình, món đồ được để nguội dần trong lò ủ nhiều giờ để giảm ứng suất bên trong; làm nhanh thì dễ nứt về sau.
- Nguyên liệu tạo màu: một số màu cần oxit kim loại đắt tiền, như vàng cho sắc đỏ hồng, và công thức pha màu là bí quyết riêng của từng lò.
- Chi phí sản xuất trên đảo: mặt bằng, vận chuyển bằng đường thuỷ, nhân công và quy định môi trường ở Venice đều cao hơn nhiều nơi khác.
- Đóng gói và vận chuyển: đồ thuỷ tinh lớn cần kiện gỗ đóng riêng, vật liệu chống sốc và bảo hiểm, đặc biệt khi đi đường biển dài ngày về Việt Nam.
Hiểu các yếu tố này giúp đánh giá một mức giá chào bán có hợp lý không. Một món được giới thiệu là thủ công, nhiều lớp, cỡ lớn mà giá chỉ ngang hàng đúc khuôn thì đáng để hỏi lại nguồn gốc trước khi mua.
Thuỷ tinh Murano trong nhà Việt
Trong một căn hộ hay nhà phố Việt, thuỷ tinh Murano thường hợp nhất ở dạng điểm nhấn vừa phải: một chiếc đèn thả trên bàn ăn, một cặp đèn bàn, một chiếc bình trên tủ thấp. Thuỷ tinh màu đổi sắc theo ánh sáng trong ngày, nên đặt gần cửa sổ hay dưới đèn ấm sẽ thấy rõ chiều sâu của các lớp màu. Một bộ đèn chùm nhiều tầng cần trần cao và không gian rộng mới không bị nặng nề.
Khí hậu nóng ẩm không làm hại thuỷ tinh, nhưng bụi bám và hơi dầu mỡ ở gần bếp làm kính mờ đi nhanh. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, tránh chất tẩy có tính mài, và tháo từng chi tiết khi vệ sinh đèn chùm thay vì lau khi đèn còn treo. Phần kim loại như khung đồng có thể xỉn màu theo thời gian; cách chăm sóc được bàn trong chuyên mục bảo quản của trang.
Cuối cùng, kính Murano không phải là cách duy nhất để có thuỷ tinh đẹp trong nhà. Nhiều xưởng thuỷ tinh ở các nước khác cũng làm đồ thủ công rất tốt. Điều quan trọng là người mua biết rõ mình đang mua gì và trả tiền cho đúng thứ đó, chứ không trả thêm cho một cái tên được gắn vào sai chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Kính Murano khác pha lê như thế nào?
Pha lê thường chỉ loại thuỷ tinh có pha oxit chì hoặc các oxit khác để tăng độ trong và độ lấp lánh khi mài cắt. Thuỷ tinh Murano truyền thống là thuỷ tinh soda vôi, nổi tiếng nhờ màu sắc và kỹ thuật tạo hình bằng tay hơn là nhờ mài cắt. Hai loại có vẻ đẹp khác nhau.
Có phải mọi đồ thuỷ tinh bán ở Venice đều là kính Murano?
Không. Nhiều cửa hàng lưu niệm ở Venice bán hàng thuỷ tinh sản xuất ở nơi khác, giá rẻ. Muốn mua đúng thuỷ tinh làm trên đảo, nên đến cửa hàng của các lò ở Murano, hỏi tên lò và đề nghị giấy chứng nhận do lò cấp kèm hoá đơn mua hàng.
Dấu Vetro Artistico Murano có bắt buộc với mọi sản phẩm làm trên đảo không?
Không bắt buộc. Đây là nhãn tập thể do một tổ chức của các nhà sản xuất quản lý, lò nào tham gia thì được dùng. Có những lò lâu đời làm hàng chất lượng nhưng không dùng nhãn này. Vì vậy giấy chứng nhận của chính lò sản xuất vẫn là căn cứ quan trọng.
Đèn chùm Murano có hợp với căn hộ trần thấp không?
Đèn chùm nhiều tầng thường cần trần cao. Với căn hộ trần khoảng 2,7 đến 2,8 m, nên chọn đèn thả một hoặc vài bóng, hoặc đèn ốp trần thuỷ tinh, đặt trên bàn ăn hoặc góc đọc sách. Kích thước và độ cao treo cụ thể nên tính theo mặt bằng và chiều cao người dùng.
Thuỷ tinh Murano bị vỡ một chi tiết thì có thay được không?
Thường thay được nếu biết tên lò hoặc tên hãng và mã sản phẩm, vì nhiều lò làm lại chi tiết theo mẫu. Màu sắc chi tiết mới có thể lệch nhẹ do mỗi mẻ thuỷ tinh khác nhau một chút. Giữ giấy chứng nhận và hoá đơn giúp việc liên hệ dễ hơn.