"Tam giác ghế" là cách người Ý gọi cụm ba thị trấn Manzano, San Giovanni al Natisone và Corno di Rosazzo ở tỉnh Udine, vùng Friuli Venezia Giulia, đông bắc nước Ý, nơi tập trung dày đặc xưởng làm ghế gỗ. Trong nhiều thập kỷ của nửa sau thế kỷ 20, vùng này được nhắc tới như nơi làm ra một phần rất lớn số ghế gỗ bán ở châu Âu, từ ghế ăn gia đình tới ghế cho nhà hàng, khách sạn.
Với người mua ở Việt Nam, câu chuyện tam giác ghế hữu ích theo hai cách: nó giải thích vì sao nhiều chiếc ghế gỗ "thiết kế Ý" có nguồn gốc từ một vùng cụ thể, và nó là cơ hội để học cách nhìn một chiếc ghế gỗ tốt, thứ mà ai cũng mua mà ít ai biết kiểm. Bài này đi qua lịch sử vùng, chất liệu và kỹ thuật làm ghế, rồi tới danh sách việc cần làm khi chọn ghế ăn.
Ba thị trấn và một nghề
Friuli nằm sát biên giới Slovenia và Áo, là vùng đồi và đồng bằng có rừng cây gỗ cứng ở các triền núi phía bắc. Nghề mộc nông thôn có ở đây từ lâu, nhưng cụm làm ghế chỉ thực sự lớn lên trong thế kỷ 20, khi các xưởng gia đình chuyên hoá vào một sản phẩm duy nhất: chiếc ghế. Sự chuyên hoá ấy đi xa tới mức có xưởng chỉ làm chân ghế, xưởng chỉ làm tựa, xưởng chỉ sơn hoặc chỉ đan mặt ngồi.
Thời kỳ sau chiến tranh, nhu cầu ghế cho nhà ở mới, quán cà phê, nhà hàng khắp châu Âu tăng mạnh. Cụm ba thị trấn đáp ứng bằng sản lượng lớn và giá cạnh tranh nhờ chia công đoạn cho nhiều xưởng nhỏ, mỗi xưởng làm thật nhanh và thật giỏi một việc. Ở Manzano có cả một tượng đài chiếc ghế khổng lồ, như một cách vùng này tự nhận diện mình.
Từ cuối thế kỷ 20, cạnh tranh từ Đông Âu và châu Á khiến nhiều xưởng nhỏ đóng cửa. Những doanh nghiệp còn trụ lại phần lớn chuyển hướng: làm ghế thiết kế cho các hãng nội thất lớn, làm hàng cho dự án khách sạn và nhà hàng cao cấp, hoặc tự xây thương hiệu riêng. Vì vậy ngày nay, một chiếc ghế gỗ của một hãng Milan nổi tiếng có thể được làm ở Friuli, đúng theo mô hình gia công mà ngành nội thất Ý vẫn dùng.
Gỗ dẻ gai và các loại gỗ làm ghế
Dẻ gai là gỗ chủ lực. Gỗ dẻ gai châu Âu (beech, tiếng Ý là faggio) được dùng nhiều nhất cho ghế ở Friuli. Gỗ này cứng, chịu lực tốt, vân mịn và đồng đều, dễ nhuộm thành nhiều màu, và đặc biệt là uốn được bằng hơi nước. Nhược điểm là co ngót khá nhiều khi độ ẩm thay đổi, nên phải sấy kỹ.
Sồi và tần bì cho dáng vân rõ. Gỗ sồi (rovere) và tần bì (frassino) có vân rõ hơn, thường để màu tự nhiên hoặc lau dầu để khoe vân. Sồi nặng và chắc; tần bì dẻo, chịu va đập tốt, cũng uốn được.
Óc chó cho dòng cao cấp. Gỗ óc chó, thường là óc chó Mỹ mà catalogue Ý hay ghi là noce canaletto, có màu nâu sẫm, vân đẹp, được dùng cho ghế ăn dòng cao cấp. Gỗ đắt hơn và thợ phải chọn tấm kỹ để vân các chi tiết hài hoà.
Gỗ uốn hơi và gỗ ép uốn. Ghế có tựa cong hoặc chân cong liền khối thường làm bằng gỗ uốn hơi nước, kỹ thuật được Michael Thonet phát triển ở Áo giữa thế kỷ 19 với chiếc ghế số 14 nổi tiếng. Một cách khác là ép nhiều lớp gỗ mỏng phủ keo trong khuôn cong. Cả hai cho phép làm ghế nhẹ mà vẫn chắc.
Độ ẩm gỗ là chuyện sống còn. Ghế làm cho châu Âu thường được sấy tới độ ẩm hợp với nhà có sưởi mùa đông. Khi về Việt Nam, gỗ sẽ hút ẩm trong mùa nồm và co lại trong mùa khô hanh hoặc phòng bật điều hoà liên tục. Ghế tốt có kết cấu chịu được chuyển động này; ghế kém sẽ lỏng mộng sau một hai mùa.
Cấu tạo một chiếc ghế gỗ: chỗ nào quyết định độ bền
Một chiếc ghế ăn chịu lực theo nhiều hướng: trọng lượng người ngồi đè xuống, lực ngả ra sau khi tựa, lực kéo lê khi đứng dậy. Các mối ghép là nơi chịu nhiều nhất. Bảng dưới so sánh các cách ghép thường gặp:
| Cách ghép | Mô tả | Độ bền | Nhận ra |
|---|---|---|---|
| Mộng âm dương | Đầu thanh gỗ được gọt thành chốt vuông lắp vào lỗ trên thanh kia, dán keo | Rất tốt nếu làm chính xác | Không thấy từ ngoài, mối ghép khít, không có vít lộ |
| Chốt gỗ tròn | Hai thanh khoan lỗ, nối bằng chốt gỗ tròn và keo | Tốt, phổ biến trong sản xuất công nghiệp | Đôi khi thấy đầu chốt ở mặt dưới |
| Ke góc | Khối gỗ hoặc ke kim loại bắt vít ở góc trong của khung mặt ngồi | Gia cố thêm, nên có ở ghế ăn | Lật ghế lên thấy ở bốn góc dưới mặt ngồi |
| Vít và bu lông tháo lắp | Các bộ phận nối bằng bu lông để tháo rời khi vận chuyển | Đủ dùng nhưng cần siết lại định kỳ | Thấy đầu bu lông hoặc nắp che |
| Chỉ đinh ghim và keo | Bắn đinh ghim qua mối ghép | Kém cho ghế chịu lực | Thấy đinh ghim nhỏ ở mặt dưới |
Ghế thiết kế Ý tốt thường dùng mộng âm dương hoặc chốt gỗ ở các mối chính, có ke gia cố dưới mặt ngồi. Ghế đóng gói phẳng tự lắp dùng bu lông để tiện vận chuyển; điều đó không xấu, nhưng cần siết lại sau vài tháng dùng ở khí hậu ẩm.
Từ ghế Chiavari đến Superleggera: một dòng chảy của ghế gỗ Ý
Câu chuyện ghế gỗ Ý không chỉ có Friuli. Ở thị trấn Chiavari vùng Liguria, đầu thế kỷ 19, thợ mộc Giuseppe Gaetano Descalzi làm ra kiểu ghế nhẹ, chân mảnh, mặt ngồi đan, về sau được gọi là ghế Chiavari. Kiểu ghế này nổi tiếng vì nhẹ mà chắc, và ngày nay người ta vẫn thấy biến thể của nó, nhiều khi bằng nhựa, trong các tiệc cưới khắp thế giới.
Hơn một thế kỷ sau, kiến trúc sư Gio Ponti lấy cảm hứng từ ghế Chiavari để thiết kế chiếc Superleggera, nghĩa là "siêu nhẹ", do Cassina sản xuất từ năm 1957. Chiếc ghế bằng gỗ tần bì, chân tiết diện tam giác thon dần, nặng chừng 1,7 kg, và được kể lại qua những bức ảnh một đứa trẻ nhấc nó bằng một ngón tay. Superleggera là ví dụ điển hình của cách thiết kế Ý hiện đại kế thừa nghề thủ công địa phương.
Đặt hai chiếc ghế này cạnh vùng Friuli cho thấy một điều: nước Ý có nhiều trung tâm làm ghế, mỗi nơi một truyền thống, và các nhà thiết kế lớn thường tìm tới đúng xưởng có tay nghề phù hợp với ý tưởng của mình. Khi người bán nói một chiếc ghế "làm ở Ý", câu hỏi tiếp theo hợp lý là làm ở đâu, bởi ai, và theo bản vẽ của ai.
Chọn ghế ăn gỗ: kiểm tra ngay tại cửa hàng
Dù ghế làm ở Friuli, ở Việt Nam hay ở bất kỳ đâu, những bước kiểm tra sau mất chưa tới năm phút mà nói lên rất nhiều:
- Đặt ghế trên mặt sàn phẳng, ấn nhẹ từng góc: ghế không được cập kênh. Cập kênh nhẹ có thể do sàn, thử ở chỗ khác.
- Ngồi xuống, ngả người ra sau tựa lưng mạnh vừa phải: ghế không kêu cót két, tựa không rung.
- Nắm tựa lưng lắc nhẹ sang hai bên khi không có người ngồi: mối ghép không được có độ rơ.
- Lật ghế lên xem mặt dưới: có ke gia cố ở các góc không, mối ghép có khít không, có vết keo tràn hay nứt không.
- Sờ các cạnh và mặt dưới: lớp sơn hoặc dầu phải đều cả ở chỗ khuất, không có dằm gỗ.
- Đo chiều cao mặt ngồi so với bàn: khoảng cách từ mặt ngồi tới mặt bàn thường khoảng 27 đến 30 cm là thoải mái cho đa số người.
- Hỏi chất liệu đệm ngồi và vải bọc nếu có: vải có tháo giặt được không, có lớp chống thấm không.
Với ghế nhập khẩu, hỏi thêm về chế độ bảo hành cho mối ghép và khung. Một nhà sản xuất tự tin về kết cấu thường bảo hành khung lâu hơn phần bọc.
Ghế gỗ Ý trong khí hậu Việt Nam
Kẻ thù lớn nhất của ghế gỗ ở Việt Nam là sự thay đổi độ ẩm, không phải nắng hay người ngồi. Mùa nồm ở miền Bắc, độ ẩm có thể lên rất cao trong nhiều ngày, gỗ hút ẩm và nở ra; rồi điều hoà chạy liên tục trong mùa hè làm không khí khô, gỗ co lại. Chu kỳ này lặp đi lặp lại làm mộng lỏng dần.
Có vài cách giảm tác động: không kê ghế sát cửa sổ hướng nắng gắt hay ngay dưới cửa gió điều hoà; trong mùa nồm, đóng cửa và bật chế độ hút ẩm nếu có; lau sạch nước đọng trên mặt gỗ thay vì để khô tự nhiên. Ghế có bu lông thì vài tháng một lần kiểm tra và siết lại nhẹ tay.
Ghế có lớp hoàn thiện bằng dầu cần lau dầu lại định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất; ghế sơn phủ PU hoặc sơn mài thì chỉ cần lau khô, tránh hoá chất mạnh. Khi mộng đã lỏng thật sự, việc tháo ra dán lại nên giao cho thợ mộc có nghề. Các cách bảo quản chi tiết hơn được bàn trong chuyên mục bảo quản và phục hồi đồ Ý của trang.
Ghế cho nhà hàng, khách sạn: dòng hàng dự án của vùng
Một phần lớn sản lượng của các xưởng ở Friuli ngày nay là ghế cho dự án: nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, phòng hội nghị, du thuyền. Người trong ngành gọi chung là hàng contract. Ghế dự án khác ghế gia đình ở cường độ sử dụng: một chiếc ghế nhà hàng có thể bị kéo lê, xếp chồng, ngồi lệch hàng chục lần mỗi ngày, liên tục nhiều năm.
Vì vậy ghế dự án thường được thiết kế và thử nghiệm theo các tiêu chuẩn châu Âu về độ bền và an toàn cho ghế dùng nơi công cộng, khắt khe hơn chuẩn cho ghế gia đình. Khung thường dày hơn ở các mối chịu lực, chân có nút đệm thay được, vải bọc có chỉ số chống mài mòn cao và nhiều khi phải đạt yêu cầu chống cháy theo quy định của nước sử dụng. Một số mẫu được làm để xếp chồng gọn khi dọn phòng.
Với chủ nhà hàng, quán cà phê ở Việt Nam muốn dùng ghế kiểu Ý, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, nên hỏi nhà cung cấp mẫu ghế có phải dòng dự án không và đã được thử theo tiêu chuẩn nào, thay vì mua ghế gia đình cho quán đông khách. Thứ hai, ghế dự án thường có chế độ cung cấp linh kiện thay thế lâu dài, điều rất đáng giá khi cần thay đệm hoặc nút chân sau vài năm. Với gia chủ, một chiếc ghế dòng dự án đặt trong nhà sẽ bền hơn mức cần, đổi lại thường nặng hơn và kém mềm mại về dáng.
Câu hỏi thường gặp
Ghế gỗ dẻ gai có hợp với khí hậu nồm ẩm không?
Dẻ gai là gỗ tốt cho ghế nhưng co ngót khá nhiều khi độ ẩm thay đổi. Ghế dẻ gai được sấy đúng chuẩn, có lớp sơn phủ kín cả mặt dưới và mối ghép chắc vẫn dùng tốt ở Việt Nam. Nên tránh đặt ghế ở nơi ẩm ướt kéo dài hoặc sát cửa gió điều hoà.
Ghế làm ở tam giác ghế Friuli có mang thương hiệu riêng không?
Có cả hai trường hợp. Một số doanh nghiệp ở vùng này có thương hiệu riêng và bán khắp thế giới. Nhiều xưởng khác làm gia công cho các hãng nội thất lớn, sản phẩm mang thương hiệu của hãng đặt hàng. Người mua thường không biết ghế được làm ở xưởng nào trừ khi hãng công bố.
Chiếc Superleggera nhẹ như vậy có bền không?
Chiếc ghế được thiết kế để nhẹ mà vẫn đủ bền cho sử dụng thường ngày, nhờ gỗ tần bì chọn kỹ và mối ghép chính xác. Tuy nhiên ghế nhẹ chịu va đập và kéo lê kém hơn ghế nặng, nên hợp với phòng ăn gia đình hơn là quán ăn đông khách.
Ghế đóng gói phẳng tự lắp có phải là hàng kém?
Không hẳn. Nhiều hãng Ý làm ghế tháo lắp để giảm thể tích vận chuyển. Chất lượng phụ thuộc vào gỗ, độ chính xác của chi tiết và loại bu lông, ốc cấy. Ghế tháo lắp cần được lắp đúng hướng dẫn và siết lại sau một thời gian sử dụng.
Làm sao biết một chiếc ghế gỗ có thật sự làm ở Ý?
Cách đáng tin nhất là đối chiếu tên hãng, mã sản phẩm với tài liệu chính thức của hãng, và xem giấy tờ xuất xứ của lô hàng nhập khẩu. Hình dáng hay phong cách không đủ để kết luận, vì nhiều mẫu ghế Ý được sản xuất hợp pháp hoặc sao chép ở nhiều nước.
Ghế ăn có đệm bọc vải nên chọn loại nào cho nhà có trẻ nhỏ?
Nên chọn vải có xử lý chống thấm, vỏ đệm tháo ra giặt được, màu trung tính hoặc có hoa văn nhỏ để ít lộ vết bẩn. Đệm bọc da dễ lau nhưng có thể bị trầy. Hỏi người bán chỉ số chống mài mòn của vải nếu catalogue có công bố.