Nhiều hãng nội thất Ý nổi tiếng vận hành như một "nhà xuất bản thiết kế": hãng không tự vẽ phần lớn mẫu mà chọn, đặt hàng và sản xuất thiết kế của các nhà thiết kế độc lập bên ngoài, rồi trả cho họ tiền bản quyền theo doanh số. Người Ý gọi mô hình này là azienda editrice, và đó là lý do catalogue của các hãng này luôn ghi tên nhà thiết kế bên cạnh tên mẫu, giống như tên tác giả trên bìa sách.
Hiểu mô hình này giúp người mua nội thất Ý trả lời những câu hỏi tưởng nhỏ mà quan trọng: vì sao cùng một nhà thiết kế lại có mẫu ở nhiều hãng khác nhau, vì sao giá một mẫu kinh điển gắn với hãng giữ quyền sản xuất, và vì sao bản sao trông giống hệt mà vẫn khác hẳn về giá trị. Bài này giải thích nguồn gốc, cách vận hành của mô hình, cách nó khác với những hãng tự thiết kế truyền thống, và ý nghĩa với người mua ở Việt Nam.
Mô hình ra đời từ đâu
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nước Ý có một thế hệ kiến trúc sư giỏi nhưng ít công trình để xây, và rất nhiều xưởng đồ gỗ, xưởng nhựa, xưởng kim loại nhỏ muốn có sản phẩm mới. Các xưởng này thường không có bộ phận thiết kế; họ có tay nghề và máy móc. Kiến trúc sư thì có ý tưởng nhưng không có xưởng. Thoả thuận tự nhiên nảy sinh: kiến trúc sư vẽ mẫu, xưởng làm mẫu thử, cùng nhau hoàn thiện, rồi xưởng sản xuất và trả cho kiến trúc sư một phần doanh thu.
Dần dần, một số doanh nghiệp coi đây là chiến lược chính. Chủ doanh nghiệp đóng vai trò giống biên tập viên của nhà xuất bản: chọn nhà thiết kế, đặt hàng theo chủ đề, góp ý cho bản thảo, quyết định mẫu nào được sản xuất, và xây dựng danh mục sản phẩm có bản sắc riêng. Những người chủ có con mắt tốt trở thành nhân vật có ảnh hưởng không kém nhà thiết kế.
Kartell là một ví dụ thường được nhắc: thành lập năm 1949 bởi Giulio Castelli, hãng làm đồ nhựa gia dụng rồi đồ nội thất nhựa, hợp tác với nhiều nhà thiết kế bên ngoài qua các thập kỷ. Cassina, từ một xưởng mộc ở Meda, cũng đi theo con đường hợp tác với các kiến trúc sư hàng đầu. Hầu hết các hãng thiết kế lớn của Ý ngày nay đều vận hành theo một biến thể của mô hình này.
Một mẫu đi từ ý tưởng tới catalogue như thế nào
Quy trình cụ thể khác nhau giữa các hãng, nhưng thường gồm những bước sau. Toàn bộ có thể kéo dài từ vài tháng tới vài năm:
- Hãng xác định khoảng trống trong danh mục, chẳng hạn cần một mẫu sofa module cho căn hộ nhỏ, hoặc nhận đề xuất từ nhà thiết kế.
- Nhà thiết kế trình bày ý tưởng bằng phác thảo, mô hình, bản vẽ; hãng và nhà thiết kế thống nhất hướng đi.
- Bộ phận kỹ thuật của hãng hoặc xưởng gia công làm mẫu thử, thử vật liệu, kết cấu, độ bền; mẫu được sửa nhiều vòng.
- Hai bên ký hợp đồng, thường quy định tiền bản quyền tính theo phần trăm doanh số, thời hạn, phạm vi lãnh thổ và quyền sửa đổi.
- Hãng tính toán chi phí, chọn bảng chất liệu, lập mã sản phẩm và tài liệu kỹ thuật.
- Mẫu ra mắt, thường ở hội chợ tháng Tư tại Milan, rồi được đưa vào catalogue và sản xuất theo đơn.
- Nếu bán tốt, mẫu có thể được mở rộng thành cả một họ sản phẩm: thêm kích thước, thêm phiên bản ngoài trời, thêm chất liệu.
Mô hình này giải thích vì sao các hãng Ý ra nhiều mẫu mới mỗi năm: chi phí thiết kế được chia sẻ với nhà thiết kế qua tiền bản quyền, thay vì phải nuôi một đội thiết kế lớn. Rủi ro của một mẫu bán kém được cả hai bên cùng gánh.
Hãng "nhà xuất bản" và hãng tự thiết kế: hai cách làm
Không phải mọi hãng nội thất Ý đều theo mô hình nhà xuất bản. Nhiều doanh nghiệp, nhất là ở mảng đồ cổ điển và đồ gỗ truyền thống, tự thiết kế hoặc làm theo mẫu truyền thống. Bảng dưới so sánh hai cách làm ở mức khái quát:
| Tiêu chí | Hãng nhà xuất bản thiết kế | Hãng tự thiết kế, truyền thống |
|---|---|---|
| Ai vẽ mẫu | Phần lớn là nhà thiết kế bên ngoài, ghi tên trên catalogue | Đội nội bộ hoặc mẫu truyền thống, ít khi ghi tên người vẽ |
| Bản sắc | Danh mục do hãng tuyển chọn, nhiều phong cách cá nhân | Phong cách đồng nhất, gắn với tay nghề của xưởng |
| Nhịp ra mẫu | Nhiều mẫu mới mỗi năm theo hội chợ | Chậm hơn, mẫu dùng lâu năm |
| Giá trị thương hiệu | Gắn với tên nhà thiết kế và các mẫu kinh điển | Gắn với tay nghề, chất liệu, lịch sử xưởng |
| Rủi ro bị sao chép | Cao, vì mẫu nổi tiếng dễ bị làm nhái | Thấp hơn với mẫu ít nổi tiếng |
| Hay gặp ở | Đồ hiện đại, đồ thiết kế, đèn | Đồ cổ điển, đồ gỗ chạm, bếp truyền thống |
Hai cách làm không hơn kém nhau; chúng phục vụ những khách hàng khác nhau. Một gia chủ thích đồ gỗ cổ điển Veneto có thể không cần quan tâm tên nhà thiết kế, trong khi người sưu tầm đồ thiết kế coi tên nhà thiết kế là thông tin quan trọng nhất.
Tái bản các mẫu kinh điển: quyền sản xuất là tài sản
Với các hãng nhà xuất bản, danh mục mẫu kinh điển là tài sản lớn nhất. Một mẫu ra đời từ nửa thế kỷ trước, vẫn bán đều, đem lại doanh thu ổn định hơn nhiều so với mẫu mới. Vì vậy quyền sản xuất các mẫu kinh điển được mua bán, chuyển nhượng, và tranh chấp khi cần.
Ví dụ thường được nhắc là bộ sưu tập I Maestri của Cassina: từ giữa thập niên 1960, hãng có được quyền sản xuất một số mẫu nội thất của Le Corbusier, Pierre Jeanneret và Charlotte Perriand, những thiết kế ra đời từ cuối thập niên 1920, và tiếp tục sản xuất cho tới nay. Về sau, bộ sưu tập này mở rộng sang thiết kế của các kiến trúc sư khác. Đây là mô hình tái bản có phép: hãng làm việc với người giữ bản quyền hoặc quỹ đại diện cho di sản của nhà thiết kế.
Khi một hãng tái bản một mẫu cũ, họ thường nghiên cứu bản vẽ gốc và mẫu còn lại, đôi khi điều chỉnh nhỏ về vật liệu hay kết cấu để đáp ứng tiêu chuẩn an toàn hiện nay. Những điều chỉnh này thường được công bố. Hàng tái bản có phép thường mang dấu hiệu nhận biết như logo hãng, chữ ký nhà thiết kế khắc hoặc dập, số sê-ri, kèm giấy chứng nhận. Cách đánh dấu khác nhau giữa các hãng, nên đối chiếu với thông tin chính thức của chính hãng đó.
Bản sao: chỗ giống và chỗ khác
Hình dáng có thể giống đến mức khó phân biệt qua ảnh. Mẫu càng nổi tiếng càng bị sao chép nhiều. Bản sao làm từ ảnh và số đo công khai có thể giống bản có phép ở cái nhìn đầu tiên, nhất là trên ảnh chụp sản phẩm.
Khác nhau thường nằm ở chỗ khuất. Khung bên trong, loại mút, độ dày và loại da, chất lượng mối hàn kim loại, độ hoàn thiện mặt dưới. Bản sao thường cắt giảm ở những chỗ người mua không nhìn thấy, vì đó là chỗ tiết kiệm được nhiều nhất.
Tỉ lệ bị lệch. Những sai lệch vài phân về chiều cao tựa, độ nghiêng mặt ngồi hay độ dày chân có thể làm món đồ ngồi không thoải mái và trông "không đúng", dù khó chỉ ra ngay.
Không có bảo hành của hãng, không có linh kiện chính hãng. Khi cần thay đệm, thay bọc hay sửa khung, bản sao không có nguồn linh kiện đúng chuẩn. Bản có phép thường được hãng hỗ trợ thay thế trong nhiều năm.
Vấn đề pháp lý. Ở nhiều nước, bán bản sao của thiết kế còn được bảo hộ có thể vi phạm quyền tác giả hoặc quyền kiểu dáng. Người mua lẻ hiếm khi gặp rắc rối, nhưng doanh nghiệp nhập khẩu và kinh doanh thì có rủi ro thật, nên hỏi chuyên gia sở hữu trí tuệ.
Mặt trái của mô hình
Mô hình nhà xuất bản thiết kế không hoàn hảo. Tiền bản quyền cho nhà thiết kế, chi phí làm mẫu thử nhiều vòng, chi phí ra mắt ở hội chợ và in catalogue đều được tính vào giá bán. Một phần chênh lệch giữa món đồ của hãng thiết kế và món đồ vô danh có chất lượng tương đương nằm ở đây. Người mua trả tiền cho ý tưởng và tên tuổi, điều hợp lý nếu họ coi trọng những thứ đó, và kém hợp lý nếu họ chỉ cần một chiếc ghế tốt.
Nhịp ra mẫu mới hằng năm cũng có hệ quả. Danh mục phình to, có mẫu chỉ sống vài năm rồi bị ngừng, khiến người mua khó đặt thêm món cùng bộ hay thay linh kiện sau này. Trước khi mua một mẫu mới ra mắt, có thể hỏi hãng có cam kết cung cấp linh kiện thay thế trong bao lâu.
Cuối cùng, sự phụ thuộc vào tên tuổi khiến các mẫu nổi tiếng trở thành mục tiêu sao chép, và các hãng phải dành nguồn lực đáng kể cho việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ ở nhiều nước. Với thị trường Việt Nam, nơi bản sao khá phổ biến, điều này nghĩa là người mua cần chủ động hỏi thông tin thay vì mặc định rằng mọi món mang dáng kinh điển đều có nguồn gốc rõ ràng.
Ý nghĩa với người mua ở Việt Nam
Khi thấy tên nhà thiết kế bên cạnh tên mẫu, người mua nên hiểu đó là thông tin về nguồn gốc ý tưởng, tương tự tên tác giả của một cuốn sách. Cùng một nhà thiết kế có thể có mẫu ở nhiều hãng; mỗi hãng sản xuất theo chuẩn của mình. Vì vậy chọn mẫu nên dựa trên cả nhà thiết kế lẫn hãng sản xuất, không chỉ một trong hai.
Khi nghe "mẫu của nhà thiết kế X", câu hỏi hợp lý tiếp theo là: hãng nào sản xuất, mẫu có trong catalogue hiện hành của hãng không, có dấu hiệu nhận biết và giấy tờ gì. Một cửa hàng bán hàng có phép thường trả lời được những câu này dễ dàng, vì đó là điểm họ muốn nhấn mạnh.
Cuối cùng, mua hàng có phép là trả tiền cho cả chất lượng sản xuất lẫn công sức của người thiết kế. Đó là một lựa chọn có giá trị riêng, nhưng không phải lựa chọn duy nhất. Nhiều đồ nội thất vô danh nhưng làm tốt, không nhái ai, cũng là lựa chọn hợp lý. Điều đáng tránh là trả giá của bản có phép cho một bản sao không ghi rõ nguồn gốc.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thiết kế nhận tiền thế nào khi hãng bán mẫu của họ?
Thường theo hợp đồng bản quyền, nhà thiết kế nhận một tỉ lệ phần trăm trên doanh số của mẫu trong suốt thời gian hợp đồng có hiệu lực. Tỉ lệ và điều kiện cụ thể là thoả thuận riêng giữa hai bên, ít khi được công bố. Một số hợp đồng có thêm khoản trả trước khi ký.
Một nhà thiết kế có thể làm cho nhiều hãng cùng lúc không?
Có, và điều này rất phổ biến trong ngành nội thất Ý. Một nhà thiết kế có thể có sofa ở hãng này, đèn ở hãng khác, ghế ở hãng thứ ba. Hợp đồng thường quy định không thiết kế sản phẩm cạnh tranh trực tiếp cho hãng khác trong cùng thời gian.
Hàng tái bản có phép có giá trị như hàng sản xuất thời kỳ đầu không?
Về sử dụng, hàng tái bản có phép là sản phẩm chính thức theo đúng thiết kế. Về sưu tầm, hàng sản xuất thời kỳ đầu thường có giá trị cao hơn vì tính lịch sử và độ hiếm. Đó là hai thị trường khác nhau, người mua nên biết mình đang ở thị trường nào.
Có nên mua bản sao mẫu kinh điển để dùng trong nhà không?
Đây là lựa chọn cá nhân, nhưng cần biết rõ: bản sao không có bảo hành và linh kiện của hãng, chất lượng không đồng đều, và có thể vi phạm quyền tác giả ở một số nước. Nếu chọn, nên mua của người bán nói rõ đó là bản sao và có giá tương xứng.
Làm sao biết một hãng đang giữ quyền sản xuất mẫu nào đó?
Hãng giữ quyền thường công bố mẫu trong catalogue chính thức, ghi tên nhà thiết kế và có khi ghi năm thiết kế gốc. Có thể tra trên trang chính thức của hãng hoặc hỏi nhà phân phối. Một số mẫu được nhiều hãng sản xuất ở các thời kỳ khác nhau, nên cần xem thông tin hiện hành.