Phần lớn gạch gốm Ý được sản xuất trong một cụm thị trấn nằm giữa hai tỉnh Modena và Reggio Emilia thuộc vùng Emilia-Romagna, với trung tâm là Sassuolo cùng Fiorano Modenese, Maranello, Formigine, Castellarano, Scandiano. Người trong ngành gọi chung là cụm gốm Sassuolo, một trong những trung tâm sản xuất gạch ốp lát lớn và có ảnh hưởng nhất thế giới về công nghệ và thiết kế.
Trong nội thất phong cách Ý, gạch là vật liệu nền: sàn khổ lớn liền mạch, tường phòng tắm vân đá, gạch giả gỗ cho phòng ngủ. Bài này giải thích vì sao vùng Sassuolo mạnh, gạch porcelain khác gạch ceramic thông thường ra sao, cách đọc những thông số trên hộp gạch Ý, và vài điều cần lưu ý khi lát gạch khổ lớn ở nhà Việt. Phần bố trí phòng tắm theo phong cách Ý được bàn riêng trong chuyên mục phòng ngủ và phòng tắm.
Từ nghề gốm địa phương đến cụm công nghiệp toàn cầu
Vùng Sassuolo có nghề gốm từ nhiều thế kỷ trước nhờ nguồn đất sét tại chỗ, nhưng chỉ trở thành trung tâm gạch ốp lát quy mô lớn sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Khi nước Ý xây dựng lại và đô thị hoá nhanh, nhu cầu gạch lát sàn, ốp tường cho nhà ở mới tăng vọt. Hàng trăm doanh nghiệp ra đời trong vài thập kỷ, nhiều nơi bắt đầu từ một lò nung gia đình.
Bước ngoặt công nghệ đến vào thập niên 1970 và 1980. Các nhà sản xuất trong vùng phát triển kỹ thuật nung một lần nhanh, rút ngắn thời gian nung từ hàng chục giờ xuống còn chưa tới một giờ, giảm năng lượng và tăng sản lượng. Tiếp đó là gạch porcelain, loại gạch được ép ở áp lực cao và nung ở nhiệt độ cao tới mức gần như không hút nước. Gần đây hơn là gạch tấm khổ lớn mỏng và công nghệ in kỹ thuật số cho vân đá, vân gỗ rất thật.
Một đặc điểm của cụm Sassuolo là các nhà sản xuất máy móc ngành gốm cũng nằm ngay trong vùng hoặc gần đó, ở Fiorano, Imola và các thị trấn lân cận. Máy ép, lò nung, máy in kỹ thuật số dùng trong các nhà máy gạch khắp thế giới, kể cả ở Việt Nam, nhiều thiết bị có nguồn gốc từ các công ty Ý trong cụm này. Nhà sản xuất gạch và nhà sản xuất máy cùng phát triển công nghệ với nhau, tạo lợi thế khó sao chép.
Vì sao một vùng nhỏ giữ được vị thế lâu như vậy
Gạch là hàng nặng, vận chuyển tốn kém, và ngày nay có nhiều nước sản xuất gạch với chi phí thấp hơn Ý. Cụm Sassuolo vẫn giữ được chỗ đứng ở phân khúc cao nhờ những yếu tố sau:
- Công nghệ và thiết bị: sự gần gũi với các nhà sản xuất máy giúp các nhà máy gạch thử nghiệm và áp dụng công nghệ mới sớm.
- Thiết kế: nhiều nhà máy có đội thiết kế riêng và hợp tác với kiến trúc sư, nhà thiết kế, ra bộ sưu tập theo nhịp các hội chợ.
- Hội chợ Cersaie: hội chợ quốc tế về gạch gốm và thiết bị phòng tắm tổ chức hằng năm ở Bologna, thường vào cuối tháng Chín, là nơi các nhà sản xuất ra mắt sản phẩm và gặp khách mua toàn cầu.
- Nguyên liệu chọn lọc: đất sét địa phương không còn đủ cho sản lượng hiện nay; nhiều loại đất sét và khoáng được nhập từ các nước khác theo công thức riêng của từng nhà máy.
- Chuỗi cung ứng dày: men, màu, khuôn, bao bì, phòng thí nghiệm kiểm tra chất lượng đều có sẵn trong bán kính vài chục cây số.
- Tiêu chuẩn môi trường: các quy định nghiêm ngặt ở châu Âu buộc nhà máy đầu tư lọc khí, tái chế nước và phế phẩm, điều mà nhiều nhà sản xuất dùng làm điểm khác biệt.
Cần biết thêm: một số tập đoàn gạch Ý cũng có nhà máy ở nước ngoài, phục vụ thị trường tại chỗ. Vì vậy cùng một thương hiệu có thể có sản phẩm làm ở Ý và sản phẩm làm ở nơi khác; xuất xứ thể hiện trên hộp và giấy tờ lô hàng.
Gạch porcelain và gạch ceramic: khác nhau ở đâu
Hai từ này hay bị dùng lẫn lộn trong lời giới thiệu. Tiêu chuẩn quốc tế ISO 13006 phân loại gạch gốm theo độ hút nước và phương pháp tạo hình; gạch porcelain thuộc nhóm có độ hút nước rất thấp, không quá 0,5%. Bảng dưới so sánh ở mức đủ dùng cho người mua:
| Tiêu chí | Gạch porcelain | Gạch ceramic tráng men thông thường |
|---|---|---|
| Độ hút nước | Rất thấp, không quá 0,5% | Cao hơn, nhiều loại trên 3%, gạch ốp tường có thể trên 10% |
| Nhiệt độ nung, áp lực ép | Cao hơn, xương gạch đặc chắc | Thấp hơn, xương xốp hơn |
| Độ bền, chịu lực | Cao, hợp lát sàn đi lại nhiều | Đủ cho tường, sàn ít đi lại tuỳ loại |
| Cắt, khoan | Khó hơn, cần dụng cụ tốt | Dễ hơn |
| Xương gạch | Có loại đồng màu xuyên suốt, có loại phủ men trên xương | Xương thường khác màu với mặt men |
| Dùng ngoài trời, nơi ẩm | Phù hợp với loại có bề mặt chống trơn | Hạn chế, dễ ngấm nước |
Gạch porcelain không phải lúc nào cũng tốt hơn cho mọi vị trí. Gạch ốp tường ceramic nhẹ hơn, dễ thi công, đủ bền cho tường trong nhà. Điều quan trọng là chọn đúng loại cho đúng chỗ.
Đọc thông số trên hộp gạch Ý
Kích thước danh nghĩa và kích thước thực. Hộp ghi 60×120 cm nhưng kích thước thực có thể chênh vài milimét. Hộp gạch chất lượng thường ghi cỡ thực hoặc mã cỡ (calibro); các viên cùng mã cỡ mới lát thẳng hàng với nhau.
Rectified, mài cạnh. Gạch được mài cạnh sau khi nung để các viên có kích thước gần như bằng nhau và cạnh vuông sắc. Nhờ vậy có thể lát mạch rất nhỏ, mặt sàn trông liền mạch, rất hợp phong cách Ý tối giản.
Mã màu, mã lô. Mỗi mẻ nung có sắc độ hơi khác nhau. Hộp gạch ghi mã sắc độ (tono) và mã lô; mua cho một phòng phải cùng mã, và nên mua dư một lượng để thay thế sau này.
Chỉ số PEI. Áp dụng cho gạch tráng men, từ I đến V, cho biết khả năng chịu mài mòn bề mặt. PEI thấp hợp tường hoặc phòng ít đi lại; khu đi lại nhiều cần PEI cao. Gạch porcelain đồng màu không tráng men thường không ghi PEI.
Độ chống trơn. Gạch Ý thường ghi theo thang R9 đến R13 của tiêu chuẩn DIN 51130, số càng cao càng chống trơn. Sàn phòng tắm, ban công, lối vào nên chọn mức chống trơn phù hợp, đặc biệt nhà có người già, trẻ nhỏ.
Độ dày. Gạch khổ lớn có loại mỏng chỉ vài milimét dùng ốp tường, ốp lại lên bề mặt cũ, và loại dày hơn cho sàn. Gạch mỏng nhẹ nhưng đòi hỏi nền rất phẳng và keo phù hợp.
Lát gạch khổ lớn ở nhà Việt: điều không nên xem nhẹ
Gạch khổ lớn kiểu Ý tạo hiệu ứng liền mạch rất đẹp, nhưng thi công khó hơn nhiều so với gạch 60×60 quen thuộc. Nền phải phẳng hơn, vì viên càng to càng dễ lộ chỗ gồ. Gạch phải được vận chuyển, nâng hạ bằng khung hút chân không để không gãy. Lát bằng vữa xi măng truyền thống thường không đủ; cần keo dán gạch đúng loại và kỹ thuật trát keo cả hai mặt để không có khoảng rỗng.
Ở chung cư, thang máy và hành lang có thể không đủ chỗ đưa tấm gạch lớn lên. Kiểm tra kích thước cửa thang máy, độ dài hành lang và góc quẹo trước khi chọn khổ gạch. Với nhà phố, cầu thang hẹp cũng là trở ngại tương tự.
Thợ lát quen gạch khổ lớn chưa nhiều, nên hỏi đội thi công đã lát loại này bao nhiêu công trình, có dụng cụ cân bằng mạch, khung hút chân không và máy cắt phù hợp không. Một tấm gạch Ý vỡ vì vận chuyển hay thi công sai là thiệt hại lớn cả về tiền lẫn thời gian chờ hàng bổ sung, nhất là khi lô mới khác mã màu với lô cũ.
Gạch "Ý" và gạch "kiểu Ý": người mua nên hỏi gì
Trên thị trường Việt Nam có cả gạch nhập từ Ý, gạch của thương hiệu Ý sản xuất ở nước khác, và gạch sản xuất trong nước hoặc ở các nước châu Á theo mẫu vân đá kiểu Ý. Mỗi loại có chỗ đứng riêng, và nhiều nhà máy châu Á hiện dùng chính máy móc Ý để sản xuất. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người mua không được nói rõ mình đang mua loại nào.
Câu hỏi nên đặt: tên nhà sản xuất là gì, sản xuất ở nhà máy nào, nước nào; tên bộ sưu tập và mã sản phẩm; mã cỡ, mã sắc độ của lô hàng; giấy tờ xuất xứ và chứng nhận hợp quy nếu có. Đối chiếu tên bộ sưu tập với catalogue chính thức của nhà sản xuất giúp biết sản phẩm có thật trong danh mục của họ không.
Cuối cùng, nhớ rằng chất lượng một sàn gạch phụ thuộc nhiều vào thi công không kém gì vào viên gạch. Gạch Ý tốt mà lát sai vẫn bộp, nứt, lệch mạch. Ngân sách nên dành phần xứng đáng cho keo, nền và đội thợ, thay vì dồn hết vào viên gạch.
Gạch vân đá, vân gỗ: công nghệ in và cách nhìn độ thật
Phần lớn gạch vân đá cẩm thạch hay vân gỗ của các nhà máy Ý hiện nay được in bằng máy in phun kỹ thuật số trước khi nung. Nhà sản xuất chụp hoặc quét những tấm đá, tấm gỗ thật ở độ phân giải cao rồi chia thành nhiều mặt vân khác nhau. Khi in, mỗi viên nhận một mặt vân, nên một lô gạch có hàng chục mặt khác nhau thay vì một hình lặp đi lặp lại.
Số mặt vân là thông tin đáng hỏi. Gạch có ít mặt vân sẽ lộ ra những viên giống hệt nhau khi lát diện tích lớn, làm sàn trông giả. Gạch có nhiều mặt vân, cộng với vân in chạy liền giữa các viên ở một số dòng cao cấp, cho cảm giác như một tấm đá lớn. Ngoài ra, men và bề mặt được làm khớp với vân in, chẳng hạn chỗ vân gỗ có thớ thì mặt gạch có độ nhám theo thớ, gọi là bề mặt đồng bộ với vân.
Khi xem gạch ở cửa hàng, nên đề nghị xem nhiều viên bày cạnh nhau trên sàn, không chỉ một viên mẫu treo tường. Nhìn ở góc nghiêng dưới ánh sáng ngang để thấy độ phẳng và bề mặt. Với gạch vân đá cho phòng khách kiểu Ý, cũng nên cân nhắc giữa bề mặt bóng phản chiếu ánh sáng và bề mặt mờ ít lộ vết bẩn, ít trơn hơn khi ướt.
Câu hỏi thường gặp
Gạch Ý có bền hơn gạch sản xuất trong nước không?
Không thể nói chung như vậy. Độ bền phụ thuộc loại gạch, độ hút nước, chỉ số chịu mài mòn và chất lượng thi công. Gạch Ý thường mạnh về thiết kế, độ đồng đều và công nghệ bề mặt. Nên so sánh thông số kỹ thuật cụ thể của từng sản phẩm thay vì chỉ so xuất xứ.
Gạch porcelain có cần chống thấm thêm không?
Bản thân viên gạch porcelain gần như không hút nước, nhưng mạch gạch và lớp keo vẫn có thể thấm. Ở phòng tắm, ban công cần lớp chống thấm cho sàn trước khi lát và dùng keo chà mạch phù hợp. Một số gạch porcelain bề mặt mờ có thể cần xử lý chống bẩn theo hướng dẫn nhà sản xuất.
Mua gạch khác mã sắc độ có sao không?
Gạch khác mã sắc độ có thể lệch màu thấy rõ khi lát cạnh nhau, nhất là dưới ánh sáng ngang. Mua cho một phòng nên cùng mã lô, mã sắc độ và mã cỡ. Nên mua dư một lượng nhỏ để thay thế về sau, vì lô sau có thể không cùng mã.
Cersaie khác Salone del Mobile ở điểm nào?
Cersaie ở Bologna chuyên về gạch gốm và thiết bị phòng tắm, thường tổ chức vào cuối tháng Chín. Salone del Mobile ở Milan chuyên về đồ nội thất, thường tổ chức vào tháng Tư, có triển lãm phòng tắm luân phiên. Người làm vật liệu hoàn thiện thường đi Cersaie, người làm đồ rời đi Milan.
Gạch khổ lớn có hợp căn hộ nhỏ không?
Có thể hợp vì ít mạch nên sàn trông rộng hơn, nhưng cần kiểm tra khả năng vận chuyển lên tầng, độ phẳng của nền và tay nghề thợ. Với phòng nhỏ, nhiều đường cắt quanh cột, cửa có thể làm tăng hao hụt. Nên tính lượng gạch cùng đội thi công trước khi đặt.