Trên đường từ Ý về Việt Nam, một món nội thất phải chịu ba thứ: va đập khi bốc xếp nhiều lần, nhiệt độ và độ ẩm thay đổi lớn khi tàu đi qua các vùng khí hậu, và hơi nước ngưng tụ trong container khi trời chuyển nóng lạnh. Đóng kiện đúng cách, xếp hàng đúng cách và mua bảo hiểm đúng điều kiện là ba lớp bảo vệ. Người mua lẻ không trực tiếp làm các việc này, nhưng hiểu chúng giúp hỏi người bán đúng câu và đọc được nguyên nhân khi hàng về có vấn đề.
Bài này đi qua cách đóng kiện cho từng loại đồ, hiện tượng "mưa container" và cách chống, chuẩn gỗ đóng kiện quốc tế, các điều kiện giao hàng Incoterms ảnh hưởng tới ai chịu rủi ro, và bảo hiểm hàng hoá hoạt động thế nào. Phần thủ tục hải quan chi tiết thuộc chuyên môn xuất nhập khẩu, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Đóng kiện theo từng loại đồ
Đồ bọc (sofa, ghế bành, giường). Thường được bọc màng và tấm xốp hoặc bìa ở góc, đặt trong thùng cát tông dày hoặc khung gỗ hở. Điểm yếu là các góc tay vịn và chân: nhiều hãng tháo chân để riêng trong túi kèm. Đồ bọc da nên có lớp giấy hoặc vải thoáng tiếp xúc trực tiếp với da, thay vì màng nhựa áp sát, để hạn chế hơi ẩm đọng lại.
Đồ gỗ và sơn mài. Cần bảo vệ bề mặt khỏi trầy, thường bằng xốp mỏng hoặc vải không dệt, rồi khung gỗ. Sơn mài bóng rất nhạy với vết hằn do vật liệu đóng gói ép lâu ngày ở nhiệt độ cao, nên vật liệu tiếp xúc phải mềm và không bám màu.
Mặt đá và mặt kính. Phải đóng thùng gỗ kín, đứng theo cạnh dài chứ không nằm phẳng, có thanh đỡ chống rung và đệm ở bốn cạnh. Mặt đá lớn rất dễ nứt khi bị đặt nằm và chịu lực ở giữa. Đây là nhóm hàng nên hỏi người bán kỹ nhất về cách đóng.
Đèn thiết kế và đèn chùm kính. Các chi tiết kính được tháo rời, gói riêng từng chiếc, đặt trong hộp có vách ngăn. Đèn chùm Murano nhiều tay thường đi kèm sơ đồ lắp ráp; mất sơ đồ là việc lắp lại thành một câu đố.
Bếp và tủ. Thường đi dạng tấm và thùng rời, đóng theo bộ, đánh số theo bản vẽ. Mặt bếp đá hoặc gốm kỹ thuật có thể đi riêng hoặc làm ở Việt Nam theo kích thước thực tế.
"Mưa container": vì sao đồ đi biển có thể bị ẩm mốc
Container là một hộp thép kín. Ban ngày dưới nắng, không khí bên trong nóng lên và giữ được nhiều hơi nước, một phần lấy từ chính gỗ, bìa và vải trong hàng. Ban đêm hoặc khi tàu đi vào vùng mát hơn, vách và trần thép nguội nhanh, hơi nước ngưng thành giọt trên trần rồi nhỏ xuống hàng. Người trong nghề gọi hiện tượng này là "mưa container". Hành trình từ Địa Trung Hải qua vùng nhiệt đới về Việt Nam có nhiều chu kỳ nóng lạnh như vậy.
Hậu quả với nội thất là vết nước loang trên bìa, ố trên da, vải bị mốc, gỗ trương hoặc nổi vết, kim loại có đốm gỉ. Đôi khi hàng không ướt rõ nhưng có mùi mốc khi mở kiện. Đồ bọc nhồi lông vũ và đồ gỗ chưa hoàn thiện kỹ ở mặt sau là nhóm nhạy nhất.
Cách phòng: hàng và vật liệu đóng gói phải khô trước khi đóng, dùng túi hút ẩm chuyên dụng treo trong container với số lượng phù hợp thể tích, không bọc kín đồ da bằng màng nhựa áp sát, phủ tấm chống nhỏ giọt trên hàng ở tầng cao nhất. Người mua lẻ có thể hỏi người bán đơn vị giao nhận của họ có dùng túi hút ẩm không, và khi mở kiện thì để ý dấu nước trên bìa ngoài, vì đó là bằng chứng cho khiếu nại bảo hiểm.
Chuẩn gỗ đóng kiện ISPM 15 và hàng ghép container
Gỗ dùng làm thùng, pallet, thanh chèn trong hàng hoá quốc tế phải được xử lý theo tiêu chuẩn ISPM 15 của Công ước Bảo vệ Thực vật Quốc tế, bằng cách xử lý nhiệt hoặc phương pháp được công nhận khác, và đóng dấu ký hiệu xử lý lên gỗ. Mục đích là ngăn sâu mọt đi theo hàng sang nước khác. Gỗ đóng kiện không đạt có thể bị giữ lại, xử lý hoặc tiêu huỷ ở cảng đến, kéo theo chậm trễ và chi phí. Với người mua, đây là một câu hỏi nhỏ nên đặt cho người bán: kiện có dùng gỗ đã xử lý theo chuẩn không.
Một chuyện khác là hàng ghép. Người bán lẻ hiếm khi có đủ hàng cho một container riêng, nên hàng của họ thường được ghép chung với hàng của người khác. Hàng ghép đi qua thêm các lần bốc dỡ ở kho gom hai đầu, mỗi lần là một lần có thể va. Món đồ của bạn có thể bị xếp cạnh hàng nặng hoặc hàng có mùi. Đóng kiện chắc chắn và đánh dấu rõ chiều đặt, hàng dễ vỡ, không xếp chồng là cách giảm rủi ro. Khi mở kiện, nếu thấy thùng bị móp hoặc có dấu chồng nặng, chụp ảnh ngay trước khi bóc.
Incoterms: điều kiện giao hàng quyết định ai chịu rủi ro trên đường
Giữa hãng ở Ý và người nhập khẩu, hợp đồng thường dùng một điều kiện Incoterms của Phòng Thương mại Quốc tế (bản hiện hành là Incoterms 2020) để xác định ai thuê tàu, ai mua bảo hiểm, rủi ro chuyển giao ở đâu. Người mua lẻ không ký điều kiện này, nhưng nó giải thích vì sao người bán ở Việt Nam đôi khi nói "hàng hỏng trên tàu là việc của hãng" hoặc ngược lại.
| Điều kiện | Người bán (hãng) lo tới đâu | Ý nghĩa với chuỗi phía sau |
|---|---|---|
| EXW | Giao hàng tại xưởng; người mua lo gần như mọi thứ từ cửa nhà máy | Nhà nhập khẩu tự thuê giao nhận ở Ý, tự chịu rủi ro từ đầu |
| FCA | Giao cho người vận chuyển do người mua chỉ định tại nơi thoả thuận | Phổ biến khi nhà nhập khẩu có đơn vị gom hàng riêng ở Ý |
| FOB | Giao lên tàu tại cảng xếp hàng | Rủi ro chuyển khi hàng đã lên tàu; dùng cho vận tải biển |
| CIF | Trả cước và mua bảo hiểm tới cảng đến, nhưng rủi ro chuyển khi hàng lên tàu | Bảo hiểm tối thiểu theo điều kiện C, có thể không đủ cho đồ dễ vỡ |
| CIP | Trả cước và bảo hiểm tới nơi đến, rủi ro chuyển khi giao cho người vận chuyển đầu tiên | Incoterms 2020 yêu cầu bảo hiểm mức cao hơn, theo điều kiện A |
| DAP | Giao tới nơi đến thoả thuận, chưa làm thủ tục nhập khẩu | Hãng chịu rủi ro tới nơi đến; nhà nhập khẩu làm thủ tục và nộp thuế |
Điều đáng nhớ từ bảng: với CIF, người bán trả tiền bảo hiểm nhưng chỉ bắt buộc mua mức tối thiểu, trong khi rủi ro đã chuyển sang người mua từ lúc hàng lên tàu ở Ý. Với đồ nội thất dễ hỏng, mức bảo hiểm tối thiểu thường không bao quát những hư hỏng hay gặp. Còn với người mua lẻ ở Việt Nam, điều quan trọng hơn cả vẫn là hợp đồng với người bán ghi rủi ro chỉ chuyển khi nghiệm thu tại nhà — khi đó mọi chuyện trên đường là việc của người bán.
Bảo hiểm hàng hoá: bảo hiểm cái gì, đòi thế nào
Bảo hiểm hàng hoá vận chuyển quốc tế thường dựa trên bộ điều kiện của Viện những người bảo hiểm London, gồm các mức A, B, C. Mức A bảo hiểm rộng nhất, theo kiểu mọi rủi ro trừ những loại bị loại trừ; mức B và C chỉ bảo hiểm những rủi ro được liệt kê như cháy, đắm, mắc cạn, đâm va, và mức C hẹp nhất. Với đồ nội thất, các hư hỏng thường gặp như nứt kính, mẻ đá, móp góc do bốc xếp, ẩm mốc thì mức C gần như không đáp ứng. Mức A cũng loại trừ một số thứ như đóng gói không phù hợp hay bản chất tự nhiên của hàng, nên đóng kiện kém vẫn có thể bị từ chối bồi thường.
Đòi bồi thường cần bằng chứng: ảnh kiện hàng trước khi mở, ảnh hư hỏng, biên bản giám định hoặc biên bản ghi nhận với bên giao hàng, và thông báo trong thời hạn quy định của hợp đồng bảo hiểm. Đây là việc của người nhập khẩu, không phải của người mua lẻ, nếu hợp đồng của bạn ghi rủi ro chỉ chuyển khi nghiệm thu. Nhưng bằng chứng thường được tạo ra ngay tại nhà bạn, lúc mở kiện. Vì vậy nếu thấy kiện móp, ướt hay rách, đừng bóc ngay; chụp ảnh đủ các mặt, ghi vào biên bản với người giao, rồi mới mở.
Một câu hỏi đáng đặt cho người bán: lô hàng của bạn có được mua bảo hiểm không, mức nào, và khi có hư hỏng thì ai làm việc với bảo hiểm, trong khi chờ thì món thay thế giải quyết ra sao.
Từ cảng về kho: chặng ngắn nhưng nhiều va chạm
Sau khi tàu cập cảng ở Việt Nam, hàng ghép được dỡ khỏi container tại kho khai thác hàng lẻ, chờ làm thủ tục rồi chất lên xe tải về kho người bán. Chặng này ngắn về quãng đường nhưng là chặng có nhiều lần bốc dỡ bằng tay và xe nâng nhất, lại diễn ra trong không khí nóng ẩm của Việt Nam. Kiện hàng vừa trải qua nhiều tuần trên biển giờ có thể nằm chờ ngoài bãi nếu kho đầy.
Người bán có kinh nghiệm thường dặn đơn vị giao nhận đưa hàng vào kho có mái che ngay, không để kiện đồ bọc nằm ngoài trời, và kiểm tra tình trạng kiện ngay khi nhận về kho của mình. Nếu phát hiện kiện móp, ướt ở bước này, họ lập biên bản với đơn vị vận chuyển để giữ quyền khiếu nại. Với người mua, câu hỏi hữu ích là: người bán có mở kiểm hàng khi về kho không, hay để nguyên kiện cho tới lúc giao tới nhà mới mở. Cách thứ nhất phát hiện hỏng sớm và có thời gian đặt thay; cách thứ hai đẩy mọi bất ngờ vào đúng ngày lắp.
Câu hỏi thường gặp
Sofa da đi biển có bị hỏng vì nóng không?
Nhiệt độ trong container có thể rất cao dưới nắng nhiệt đới, nhưng da bọc chất lượng tốt chịu được chuyến đi nếu được đóng gói thoáng và khô. Rủi ro lớn hơn là ẩm ngưng tụ và vết hằn do vật liệu ép sát. Khi mở kiện, để da thoáng khí vài giờ rồi mới kiểm kỹ.
Mở kiện thấy mùi mốc nhưng không thấy vết thì có sao không?
Có thể đồ đã hút ẩm trên đường. Để món đồ ở chỗ thoáng, bật quạt hoặc điều hoà chế độ khô vài ngày, theo dõi xem có nổi đốm không. Ghi nhận ngay với người bán bằng văn bản kèm ảnh để giữ quyền khiếu nại nếu vết xuất hiện sau.
Có nên giữ lại thùng gỗ và vật liệu đóng gói không?
Nên giữ cho tới khi nghiệm thu xong và hết thời hạn báo lỗi, nhất là khi có nghi ngờ hư hỏng vận chuyển, vì bảo hiểm hoặc người bán có thể cần xem. Sau đó yêu cầu người bán thu gom, thường đã nằm trong dịch vụ lắp đặt.
Hàng ghép container có rủi ro hơn container riêng không?
Có, vì qua thêm các lần bốc dỡ ở kho gom và xếp cạnh hàng của người khác. Nhưng với lượng hàng nhỏ, đó là cách duy nhất hợp lý về chi phí. Đóng kiện chắc chắn và đánh dấu chiều đặt giảm được phần lớn rủi ro.
Mặt bàn đá bị nứt khi mở kiện thì ai chịu?
Theo nguyên tắc nên có trong hợp đồng, rủi ro thuộc người bán cho tới khi nghiệm thu tại nhà, nên người bán phải đổi hoặc thay. Ghi ngay vào biên bản với người giao, chụp ảnh thùng và vết nứt trước khi di chuyển món đồ.
Người mua lẻ có tự mua bảo hiểm cho món đồ được không?
Với hàng mua từ người bán trong nước, thường không cần vì rủi ro đường dài là của người bán. Nếu tự nhập từ Ý, bạn nên mua bảo hiểm hàng hoá mức rộng qua đơn vị giao nhận hoặc công ty bảo hiểm, và đọc kỹ các điều loại trừ.