Đèn chùm Murano là đèn chùm có tay đèn, hoa lá và chi tiết trang trí bằng thuỷ tinh được thổi, kéo và uốn bằng tay ở các lò trên đảo Murano thuộc Venice, lắp quanh một trục kim loại có dây điện đi bên trong. Khác với đèn chùm pha lê cắt mài, vẻ đẹp của đèn Murano nằm ở đường cong mềm của thuỷ tinh nóng chảy được tạo hình, ở màu sắc trong khối thuỷ tinh và ở những chi tiết hoa lá đính vào khi kính còn nóng.
Lịch sử của đảo Murano và nghề thuỷ tinh Venice, cùng chuyện dấu xuất xứ chính thức, được trình bày ở chuyên mục thương hiệu và vùng sản xuất. Bài này tập trung vào chính chiếc đèn: nó gồm những bộ phận gì, các kiểu đèn chùm thường gặp, từng nhánh được làm ra sao, cách phân biệt đèn làm tay với đèn đúc khuôn hay đèn nhựa giả kính, và những điều cần biết khi treo, vận chuyển, vệ sinh một chiếc đèn như vậy trong căn hộ ở Việt Nam.
Một chiếc đèn chùm Murano gồm những gì
Trục trung tâm. Một thanh kim loại chạy từ móc trần xuống đáy, được bọc bằng các khúc thuỷ tinh rỗng xếp chồng: bình, đĩa, quả cầu. Trục chịu toàn bộ trọng lượng, nên thuỷ tinh bên ngoài chủ yếu là lớp trang trí.
Đế phân nhánh. Một khối kim loại hoặc khối thuỷ tinh có lỗ để cắm các tay đèn. Đây là nơi dây điện tách ra đi vào từng tay.
Tay đèn. Mỗi tay là một ống thuỷ tinh được uốn cong quanh một ống kim loại nhỏ, dây điện luồn bên trong ống kim loại. Ống kim loại giữ cho tay đèn không gánh lực và không chạm dây vào thuỷ tinh.
Đĩa hứng và đui. Ở đầu mỗi tay có đĩa thuỷ tinh hứng phía dưới đui bóng, thời trước để hứng sáp nến. Đui thường là loại nhỏ dùng bóng hình ngọn nến; nhiều đèn có ống bọc giả cây nến quanh đui.
Hoa, lá, dải trang trí. Các chi tiết thuỷ tinh hình hoa, lá, dải xoắn được gắn vào khi lắp, hoặc treo bằng móc nhỏ. Số chi tiết có thể lên đến hàng trăm ở đèn lớn.
Mã số lắp ráp. Các chi tiết thường được đánh số hoặc phân nhóm để thợ lắp đúng vị trí. Giữ nguyên tài liệu hướng dẫn và các mã này là việc quan trọng khi tháo đèn để vệ sinh hay chuyển nhà.
Các kiểu đèn chùm thường gặp
Tên gọi kiểu đèn không được chuẩn hoá chặt chẽ, người bán ở các nước gọi khác nhau. Bảng dưới gom các nhóm hay gặp nhất để bạn nhận ra khi xem catalogue:
| Kiểu | Nhận diện | Hợp với không gian |
|---|---|---|
| Rezzonico | Tay đèn dẹt, phẳng, xếp tầng; nhiều hoa lá; dáng như một bó hoa nhiều tầng; tên lấy từ cung điện Ca' Rezzonico ở Venice | Phòng trần cao, phong cách cổ điển hoặc tân cổ điển |
| Cổ điển tay cong | Tay đèn tròn uốn cong mềm, trục có nhiều bình thuỷ tinh, đĩa hứng rõ | Phòng ăn, sảnh, nhà cổ điển |
| Nhiều màu | Thuỷ tinh trong pha các chi tiết màu: hổng, xanh lá, xanh lam, hổ phách, có khi pha vàng lá | Không gian cần một điểm vui mắt, nên tiết chế các thứ khác |
| Kiểu pha lê treo | Khung kim loại treo nhiều giọt pha lê hay thuỷ tinh cắt, gần với kiểu đèn chùm châu Âu chung | Phòng tân cổ điển; kiểu này không đặc trưng riêng Murano |
| Hiện đại | Cụm bóng kính thổi treo ở nhiều độ cao, hoặc dáng hình học tối giản, ít hoa lá | Căn hộ hiện đại, trần thấp hơn, tối giản kiểu Milan |
Kiểu Rezzonico thường được gắn với thợ thuỷ tinh Giuseppe Briati ở thế kỷ 18, người nổi tiếng với những chiếc đèn dáng bó hoa. Khi một người bán dùng chữ "Rezzonico" cho đèn không có tay dẹt và hoa lá, đó chỉ là cách gọi thương mại.
Từ lò thuỷ tinh đến chiếc đèn hoàn chỉnh
Quy trình dưới mô tả khái quát cách một chiếc đèn chùm Murano làm tay ra đời. Các xưởng có thể khác nhau ở chi tiết:
- Nấu thuỷ tinh từ cát, chất trợ chảy và chất tạo màu trong lò; màu được trộn ngay trong khối thuỷ tinh, không sơn lên sau.
- Thợ cả lấy một cục thuỷ tinh nóng chảy ở đầu ống thổi, thổi và xoay để tạo các bình, cầu cho trục; hoặc kéo dài thành ống cho tay đèn.
- Ống thuỷ tinh còn mềm được uốn quanh khuôn hoặc bằng kìm theo dáng thiết kế; với tay dẹt kiểu Rezzonico, thuỷ tinh được ép dẹt khi còn nóng.
- Hoa, lá được tạo hình riêng từ thuỷ tinh mềm, kẹp, kéo và gắn lên tay đèn khi cả hai còn đủ nóng để dính.
- Mọi chi tiết được đưa vào lò ủ để nguội từ từ; ủ không đủ để lại ứng suất bên trong, chi tiết có thể nứt sau một thời gian.
- Xưởng hoàn thiện cắt, mài các đầu nối, luồn ống kim loại và dây điện vào tay đèn, lắp thử toàn bộ, kiểm điện, đánh số rồi tháo ra đóng kiện.
Vì mỗi tay đèn được uốn bằng tay, hai tay của cùng một đèn không giống nhau tuyệt đối. Sự khác biệt nhỏ ấy là dấu hiệu của làm tay, không phải lỗi.
Nhận ra đèn làm tay và đèn đúc khuôn, đèn nhựa
Đối xứng không tuyệt đối. Đặt hai tay đèn cạnh nhau, đèn làm tay có khác biệt nhỏ về độ cong, độ dày, vị trí hoa lá. Đèn đúc khuôn giống nhau như bản in.
Đường ráp khuôn. Thuỷ tinh ép trong khuôn hai mảnh thường để lại một đường gờ mảnh chạy dọc chi tiết. Đèn thổi tay không có đường này.
Bọt khí và độ dày. Thuỷ tinh thổi tay có thể có vài bọt khí nhỏ li ti và độ dày thay đổi nhẹ. Đây không phải lỗi, nhưng vết nứt, vết rạn mạng nhện thì là lỗi.
Dấu ở đáy chi tiết. Một số chi tiết thổi có dấu tròn nhỏ ở đáy, nơi thanh giữ được gắn vào khi tạo hình, rồi được mài lại.
Nhựa giả thuỷ tinh. Chi tiết bằng nhựa acrylic nhẹ hơn hẳn, ấm tay khi chạm, gõ nhẹ nghe tiếng đục thay vì tiếng thanh của thuỷ tinh, và dễ trầy hơn.
Giấy tờ. Làm tay hay không là chuyện kỹ thuật; xuất xứ đảo Murano là chuyện giấy tờ và dấu xuất xứ. Cách kiểm giấy tờ nằm ở chuyên mục thẩm định hàng nhập. Một chiếc đèn thổi tay đẹp vẫn có thể được làm ở nơi khác ngoài Murano.
Treo đèn chùm Murano trong căn hộ trần 2,8 m
Đèn chùm Murano kiểu cổ điển thường được thiết kế cho cung điện và căn hộ trần cao ở Venice. Đưa về căn hộ trần 2,8 m, câu hỏi đầu tiên là chiều cao tổng của đèn. Ở khu vực có người đi lại bên dưới, nhiều hướng dẫn khuyên đáy đèn cao hơn sàn khoảng 2,1 m trở lên; như vậy với trần 2,8 m, thân đèn kể cả dây treo chỉ còn khoảng 70 cm. Nếu đèn treo trên bàn ăn, có thể thả thấp hơn vì không ai đi dưới.
Với trần thấp, chọn đèn chùm dáng thấp, xoè ngang, ít tầng, hoặc chuyển sang kiểu hiện đại cụm bóng. Đèn Rezzonico nhiều tầng trong căn hộ thấp dễ đè nặng không gian. Đường kính đèn so với phòng cũng quan trọng: đèn lớn hơn khoảng một phần ba chiều rộng phòng thường trông quá cỡ trong căn hộ.
Đèn chùm thuỷ tinh lớn nặng hơn nhiều so với vẻ ngoài. Điểm treo phải bắt vào trần bê tông bằng móc và bu lông phù hợp, không treo vào trần thạch cao. Trước khi đặt mua, hỏi người bán khối lượng đèn để thợ chuẩn bị móc treo. Trần thạch cao muốn treo đèn chùm phải có khung chịu lực riêng nối lên trần bê tông, việc này cần làm trước khi hoàn thiện trần.
Vận chuyển, lắp ráp và vệ sinh
Đèn chùm Murano thường về dạng tháo rời, mỗi chi tiết bọc riêng, kèm sơ đồ lắp ráp. Khi nhận hàng, mở kiện tại chỗ, đếm chi tiết theo danh sách, kiểm vết nứt ở từng tay đèn và chụp ảnh tình trạng trước khi ký nhận. Thuỷ tinh vỡ trong vận chuyển là chuyện có thể xảy ra; điều khoản thay thế chi tiết vỡ nên được ghi rõ trong hợp đồng mua.
Lắp ráp cần hai người, làm trên một tấm chăn mềm trải sàn, đeo găng tay vải sạch để mồ hôi tay không để lại vết. Treo trục và đế phân nhánh lên trước, đấu điện, thử đèn sáng, rồi mới gắn tay và hoa lá. Phần đấu nối với điện trong nhà giao cho thợ điện có nghề, cắt điện ở cầu dao trước khi bắt đầu.
Vệ sinh định kỳ bằng chổi lông mềm hoặc khăn sợi nhỏ khô để phủi bụi. Khi cần lau kỹ, tắt điện, chờ bóng nguội, tháo từng chi tiết theo thứ tự, rửa bằng nước ấm pha chút xà phòng trung tính, tráng nước sạch, để khô hoàn toàn trên khăn rồi lắp lại. Tránh dung dịch tẩy mạnh, tránh xịt nước trực tiếp lên phần đui và dây. Không ngâm các chi tiết có phần kim loại hoặc vàng lá trang trí. Khí hậu nồm ẩm làm bụi bám dính hơn, nên phủi thường xuyên dễ hơn lau kỹ hiếm hoi.
Những câu nên hỏi trước khi đặt mua
Đèn chùm thuỷ tinh làm tay là món đồ khó đổi trả và khó sửa nếu thiếu thông tin. Trước khi đặt cọc, nên có câu trả lời bằng văn bản cho những điểm sau:
- Kích thước tổng: đường kính, chiều cao thân đèn, chiều dài dây hoặc xích treo, và chiều cao tối thiểu có thể rút ngắn.
- Khối lượng đèn khi lắp hoàn chỉnh, để thợ chuẩn bị móc treo đúng tải.
- Loại đui, số bóng, công suất tối đa mỗi đui, điện áp danh định, và đèn có cần dây tiếp địa hay không.
- Đèn là hàng có sẵn hay đặt làm; nếu đặt làm, thời gian chờ và màu thuỷ tinh có thể chọn.
- Điều kiện thay chi tiết vỡ khi vận chuyển: ai chịu chi phí, thời gian làm lại chi tiết, cần chứng cứ gì khi nhận hàng.
- Có kèm sơ đồ lắp ráp, mã chi tiết và hướng dẫn vệ sinh hay không; có ai lắp đặt hay người mua tự thuê thợ.
- Chi tiết thay thế về sau đặt ở đâu, có lưu mã mẫu để làm lại không.
Người bán nghiêm túc trả lời được phần lớn các câu này mà không vòng vo. Câu trả lời mơ hồ về khối lượng hay loại đui là dấu hiệu nên hỏi kỹ thêm trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Đèn chùm Murano dùng bóng loại nào?
Phần lớn dùng đui nhỏ cho bóng hình ngọn nến; loại đui cụ thể ghi trong tài liệu kỹ thuật của đèn. Hiện nay có thể thay bằng bóng LED dạng nến cùng đui, chọn nhiệt độ màu ấm và độ hoàn màu cao để thuỷ tinh lên màu đẹp. Kiểm bóng LED có hỗ trợ điều chỉnh độ sáng nếu đèn gắn bộ điều chỉnh.
Một tay đèn bị vỡ thì thay thế được không?
Thường được, vì đèn làm tay theo mẫu và nhiều xưởng làm lại từng chi tiết. Bạn cần mã mẫu, ảnh chi tiết và đôi khi kích thước chính xác. Chi tiết làm lại có thể lệch nhẹ về màu và dáng so với bản gốc, nhất là khi đèn đã nhiều năm.
Đèn chùm Murano có hợp căn hộ hiện đại tối giản không?
Có, nếu chọn kiểu hiện đại hoặc kiểu cổ điển dáng gọn, một màu, và để nó là điểm nhấn duy nhất của phòng. Đặt một chiếc đèn chùm cổ điển giữa không gian tối giản là cách làm quen thuộc trong nội thất Ý đương đại, miễn là các đồ khác lùi lại.
Vì sao đèn chùm Murano thật có giá cao hơn nhiều so với hàng trông giống?
Vì mỗi chi tiết thổi và uốn tay, cần thợ lành nghề, thời gian ủ và tỉ lệ hao hụt khi chi tiết nứt vỡ; thêm đóng gói từng chi tiết và vận chuyển hàng dễ vỡ. Hàng đúc khuôn hay nhựa cắt bỏ phần lớn các công đoạn này. Chi tiết về yếu tố cấu thành chi phí có ở bài về đảo Murano.
Đèn chùm thuỷ tinh có bị ố vàng theo thời gian không?
Thuỷ tinh chất lượng tốt không ố vàng. Cảm giác ố thường do bụi, khói dầu mỡ hoặc khói hương bám lên bề mặt, lau sạch là hết. Phần kim loại mạ hay vàng lá có thể xỉn theo thời gian và cần cách chăm riêng, không dùng chất tẩy mạnh.
Có nên mua đèn chùm Murano cũ đã qua sử dụng?
Có thể, nhưng cần kiểm kỹ vết nứt ở tay đèn, tình trạng dây điện bên trong và đui bóng, vì dây cũ có thể đã giòn. Đèn cũ thường cần thay dây và đui trước khi dùng, việc này nên giao cho thợ quen làm đèn chùm. Giữ lại sơ đồ lắp nếu người bán còn.