Ánh sáng nhà ở theo cách Ý dựa trên ba lớp chồng lên nhau: lớp nền cho cả phòng đủ sáng để đi lại, lớp tác vụ rọi đúng chỗ cần làm việc như bàn ăn, ghế đọc sách, mặt bếp, và lớp điểm nhấn làm nổi một bức tường, một món đồ hay chính chiếc đèn. Khác với thói quen gắn một tấm đèn trần to giữa phòng hoặc khoan hàng chục đèn âm trần, nhà kiểu Ý thường dùng nhiều nguồn sáng thấp, đặt gần người, bật tắt và điều chỉnh độ sáng theo từng lúc trong ngày.
Điểm thứ hai làm nên "cách Ý" là chiếc đèn được chọn như chọn một chiếc ghế: có hình dáng, có tác giả, có chỗ đứng trong bố cục. Bài này giải thích vì sao lối chiếu sáng ấy hình thành, từng lớp sáng làm việc gì, cách dựng cả ba lớp trong một căn hộ Việt Nam khoảng 70 m² trần 2,8 m, và những lỗi hay gặp khi bắt chước. Chuyện chọn đèn theo kích cỡ phòng ở mức phổ thông thuộc về các trang trang trí chung; ở đây đi theo góc nội thất Ý.
Vì sao người Ý ít dựa vào một bóng đèn trần
Nhiều căn nhà ở Ý nằm trong những toà nhà xây từ trước thế kỷ 20, trần cao, có khi là trần vòm hoặc trần gỗ có dầm, không ai muốn khoan đục để gắn đèn. Ánh sáng vì thế đến từ đèn cây, đèn bàn, đèn tường cắm vào ổ, đặt ở chỗ người ngồi. Thói quen ấy tồn tại trước khi có ngành thiết kế đèn hiện đại và vẫn tiếp tục khi người ta chuyển sang căn hộ mới.
Sau Thế chiến thứ hai, Milan và vùng Lombardy trở thành nơi các xưởng nhỏ làm việc trực tiếp với kiến trúc sư. Các hãng chuyên về đèn ra đời trong giai đoạn này: Arteluce do Gino Sarfatti lập năm 1939, Artemide lập năm 1960, Flos lập năm 1962. Họ biến chiếc đèn từ một vật dụng kỹ thuật thành một món đồ thiết kế, và nhiều mẫu đèn ra đời từ đó đến nay vẫn còn được sản xuất. Khi đèn đã là đồ nội thất, người ta không giấu nó lên trần mà đặt nó vào giữa đời sống.
Lối nghĩ đó khác hẳn cách làm phổ biến ở nhiều căn hộ Việt Nam, nơi trần thạch cao được hạ xuống để giấu dây và gắn đèn âm trần theo lưới, bật lên là sáng đều cả phòng. Ánh sáng đều từ trên xuống dễ làm phòng phẳng, mặt người đổ bóng dưới mắt, và căn phòng buổi tối trông giống văn phòng. Cách Ý không cấm đèn âm trần, nhưng xem nó là một công cụ trong nhiều công cụ, không phải câu trả lời mặc định.
Lớp một: ánh sáng nền sáng đều mà không phẳng
Ánh sáng nền là lượng sáng tối thiểu để bạn đi lại, nhận ra đồ vật, không vấp. Trong cách Ý, lớp này thường được tạo bằng ánh sáng gián tiếp: đèn cây hắt lên trần, đèn tường hắt lên hoặc hắt xuống, dải đèn giấu trong hộc trần hay sau tủ. Ánh sáng chạm vào trần và tường trước khi tới mắt nên mềm, ít bóng gắt, và làm phòng có cảm giác cao hơn.
Điều kiện để ánh sáng gián tiếp hiệu quả là bề mặt phản xạ. Trần sơn trắng mờ phản xạ tốt; trần sơn màu đậm, ốp gỗ tối hay giấy dán tường sẫm sẽ "nuốt" ánh sáng, khiến đèn hắt trần gần như vô dụng. Đây là lý do nhiều căn hộ kiểu Ý giữ trần sáng màu dù tường có thể đậm hơn.
Lớp nền không cần sáng lắm. Một lỗi phổ biến là cố làm lớp nền sáng ngang ánh sáng tác vụ, kết quả là phòng chói và tốn điện. Với phòng khách buổi tối, lớp nền đủ để nhìn rõ lối đi và nét mặt người đối diện là được; khi cần đọc hay làm việc, lớp tác vụ sẽ bổ sung đúng chỗ. Nếu chỉ được chọn một loại đèn cho lớp nền ở căn hộ trần thấp, một chiếc đèn hắt trần đặt ở góc phòng thường hiệu quả hơn ba bốn đèn âm trần rải đều.
Lớp hai: ánh sáng tác vụ đúng chỗ, đúng lúc
Ghế đọc sách cạnh sofa. Một chiếc đèn cây có tay vươn hoặc đèn sàn có chao hướng xuống, đặt phía sau vai người ngồi, rọi lên trang sách mà không chiếu thẳng vào mắt. Nhiều mẫu đèn Ý kinh điển ra đời chính cho vị trí này.
Bàn ăn. Đèn thả treo thấp trên bàn, ánh sáng gom vào mặt bàn và món ăn, để phần còn lại của phòng tối hơn. Người Ý coi bữa tối là thời gian dài, ánh sáng phòng ăn vì thế ấm và tập trung hơn sáng.
Mặt bếp. Đèn dưới tủ trên hoặc đèn rọi chiếu đúng mặt thao tác, không để người nấu tự che bóng mình. Đây là chỗ cần nhìn rõ màu thực phẩm nhất trong nhà.
Bàn làm việc. Đèn bàn có tay điều chỉnh được, đặt phía đối diện tay cầm bút hoặc tay cầm chuột để bóng tay không đổ lên chỗ làm việc. Màn hình máy tính cần ánh sáng xung quanh dịu, không để đèn phản chiếu lên màn hình.
Gương phòng tắm, bàn trang điểm. Ánh sáng từ hai bên hoặc từ phía trước mặt, ngang tầm mắt, cho nét mặt đều; đèn chỉ từ trên đỉnh đầu tạo bóng dưới mắt và cằm.
Nguyên tắc chung. Ánh sáng tác vụ cần bật tắt riêng, gần tay người dùng. Một chiếc đèn đọc sách mà công tắc ở cửa ra vào thì sẽ ít được dùng.
Lớp ba: điểm nhấn, khi chiếc đèn tự là vật trang trí
Lớp điểm nhấn làm hai việc. Thứ nhất là rọi vào một vật để kéo ánh nhìn: bức tranh, kệ sách, bức tường gạch thô, mặt đá vân đẹp. Đèn rọi góc hẹp hoặc đèn chiếu tranh làm việc này. Thứ hai, đặc trưng của cách Ý, là bản thân chiếc đèn làm điểm nhấn: một chiếc đèn chùm thuỷ tinh Murano, một chiếc đèn cây có đường vòng cung dài, một chiếc đèn bàn hình học. Lúc đó đèn được nhìn cả khi tắt.
Quy tắc đơn giản là mỗi phòng chỉ nên có một hoặc hai "nhân vật chính". Một phòng khách có đèn chùm Murano, đèn cây biểu tượng và thêm đèn bàn hình thù lạ sẽ giống một phòng trưng bày. Người làm nội thất Ý thường chọn một chiếc đèn nổi bật, rồi để các đèn khác khiêm tốn, gọn, cùng tông kim loại hoặc cùng tông màu ánh sáng.
Ánh sáng điểm nhấn cũng là thứ làm phòng có chiều sâu buổi tối. Khi lớp nền đã dịu, vài vùng sáng rải ở các độ cao khác nhau như đèn bàn trên tủ thấp, đèn rọi kệ sách, đèn thả ở góc sẽ khiến căn phòng có lớp lang, mắt đi từ vùng sáng này sang vùng sáng khác thay vì nhìn một mặt sáng đều.
Ví dụ giả định: dựng ba lớp sáng cho căn hộ 70 m²
Bảng dưới là một phương án giả định cho căn hộ hai phòng ngủ, trần 2,8 m, phòng khách thông bếp. Mục đích là cho thấy mỗi khu dùng loại đèn nào cho từng lớp, không phải bản vẽ kỹ thuật:
| Khu vực | Lớp nền | Lớp tác vụ | Lớp điểm nhấn |
|---|---|---|---|
| Phòng khách | Một đèn hắt trần ở góc, hoặc hai đèn tường hắt lên | Đèn cây vươn tay cạnh ghế đọc | Một đèn bàn trên tủ thấp, đèn rọi kệ sách |
| Phòng ăn | Ánh sáng tràn từ phòng khách và bếp | Đèn thả trên bàn, có điều chỉnh độ sáng | Chính chiếc đèn thả nếu là mẫu thiết kế |
| Bếp | Vài đèn âm trần góc rộng | Đèn dưới tủ trên, đèn trên bồn rửa | Đèn trong tủ kính trưng ly |
| Phòng ngủ | Đèn tường hắt lên hoặc dải đèn sau đầu giường | Hai đèn đọc sách đầu giường bật riêng | Đèn bàn nhỏ trên bàn trang điểm |
| Hành lang | Đèn tường thấp hoặc đèn chân tường | Không cần | Đèn rọi tranh nếu có |
Để ý cột lớp nền: phần lớn là ánh sáng gián tiếp, ít đèn âm trần. Bếp là khu duy nhất mà đèn âm trần làm lớp nền hợp lý, vì bếp cần sáng đều để lau dọn và di chuyển nhiều.
Điều chỉnh độ sáng và kịch bản: phần hay bị bỏ qua
Ba lớp sáng chỉ phát huy khi mỗi lớp bật tắt được riêng, và lý tưởng là điều chỉnh được độ sáng. Một phòng khách có thể có ba "kịch bản": buổi chiều chỉ đèn đọc sách, buổi tối có khách bật lớp nền và đèn điểm nhấn, xem phim chỉ để một đèn bàn thấp. Thiết kế điện từ đầu nên tính số mạch và vị trí công tắc theo các kịch bản này.
Với căn hộ đã hoàn thiện, không muốn đục tường, đèn cây và đèn bàn cắm ổ là cách dựng ba lớp nhanh nhất. Ổ cắm có công tắc riêng hoặc ổ cắm điều khiển từ xa giúp bật một nhóm đèn cùng lúc. Bộ điều chỉnh độ sáng phải hợp với loại bóng; bóng LED không hỗ trợ điều chỉnh độ sáng sẽ nhấp nháy hoặc kêu, phần này được giải thích kỹ ở bài về dùng đèn Ý tại Việt Nam.
Màu ánh sáng cũng là một phần của kịch bản. Buổi tối, ánh sáng ấm khoảng 2700K tạo cảm giác thư giãn; khu bếp và bàn làm việc có thể dùng 3000K cho rõ. Trộn đèn 6500K trắng xanh với đèn vàng trong cùng một tầm nhìn là lỗi dễ thấy nhất, khiến phòng loang lổ như ghép từ hai nơi.
Lỗi hay gặp khi áp cách Ý vào nhà Việt
Giữ nguyên lưới đèn âm trần rồi mua thêm đèn thiết kế. Kết quả là đèn thiết kế chỉ để ngắm vì lớp nền đã quá sáng. Nếu đã có đèn âm trần, hãy tách mạch để tắt bớt khi dùng đèn cây, đèn bàn.
Đặt đèn cây ở chỗ không có ổ cắm. Dây điện kéo ngang lối đi vừa xấu vừa nguy hiểm. Trước khi mua đèn cây, đo vị trí ổ cắm; nếu cần ổ mới, nhờ thợ điện có nghề đi dây.
Chọn đèn theo ảnh, sai tỉ lệ. Một chiếc đèn chùm đẹp trong phòng khách trần 4 m ở Milan có thể đè nặng căn phòng trần 2,8 m. Kiểm kích thước, chiều cao treo, chiều vươn trước khi đặt mua.
Ánh sáng chói vào mắt. Bóng trần lộ ra ở tầm mắt người ngồi sofa hay người nằm trên giường là lỗi phổ biến. Đèn đọc sách, đèn đầu giường cần chao che bóng ở góc nhìn của người dùng.
Quá nhiều nhân vật chính. Ba bốn chiếc đèn biểu tượng trong một phòng làm loãng cả bố cục. Một chiếc nổi bật, các đèn khác lui về phía sau.
Bỏ quên phần điện. Đèn châu Âu có đui bóng, cấp cách điện, yêu cầu dây tiếp địa riêng. Lắp trần, đi dây âm, gắn bộ điều chỉnh độ sáng là việc của thợ điện có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Căn hộ đã làm trần thạch cao với nhiều đèn âm trần thì có áp dụng được cách Ý không?
Được. Bạn không cần đập trần. Hãy tách các đèn âm trần thành vài nhóm bật riêng, dùng chúng làm lớp nền cho lúc dọn dẹp, còn buổi tối chuyển sang đèn cây, đèn bàn cắm ổ. Nếu được, thay bóng sang loại ấm hơn và có hỗ trợ điều chỉnh độ sáng.
Đèn hắt trần có tốn điện hơn đèn âm trần không?
Ánh sáng gián tiếp mất một phần khi phản xạ qua trần, nên để đạt cùng độ sáng trên mặt sàn cần nguồn sáng mạnh hơn. Nhưng vì lớp nền không cần sáng lắm và các lớp khác chỉ bật khi dùng, tổng điện năng một buổi tối thường không chênh nhiều. Bóng LED hiện nay làm khoảng chênh này nhỏ hơn trước.
Mỗi phòng cần bao nhiêu chiếc đèn?
Không có con số cố định. Một phòng khách vừa thường có ba đến năm nguồn sáng ở các độ cao khác nhau: một nguồn nền, một hoặc hai nguồn tác vụ, một hoặc hai điểm nhấn. Quan trọng là mỗi nguồn có lý do tồn tại và bật được riêng.
Ánh sáng vàng có làm phòng nhỏ trông chật hơn không?
Màu ánh sáng ít ảnh hưởng đến cảm giác rộng hẹp hơn cách phân bố. Phòng nhỏ trông rộng hơn khi trần và tường sáng được rọi nhẹ, còn chỉ một nguồn sáng giữa phòng sẽ làm góc tối và phòng co lại. Ánh sáng ấm 2700K đến 3000K vẫn có thể làm phòng nhỏ thoáng nếu chiếu lên các mặt lớn.
Có nên mua đèn thiết kế Ý trước rồi mới nghĩ tới bố trí?
Nên làm ngược lại: vẽ sơ đồ ba lớp sáng, xác định chỗ cần đèn đọc sách, đèn bàn ăn, đèn hắt, rồi mới chọn mẫu đèn cho từng chỗ. Mua đèn trước dễ dẫn đến chuyện đèn đẹp nhưng không có chỗ đặt hợp, hoặc trùng chức năng với đèn đã có.
Đèn thông minh điều khiển bằng điện thoại có hợp phong cách Ý không?
Phong cách nằm ở hình dáng đèn và cách phân bố ánh sáng, còn điều khiển là phần hạ tầng. Bóng thông minh hoặc ổ cắm thông minh giúp tạo kịch bản sáng dễ hơn. Chỉ cần kiểm bóng có hợp đui đèn và có gây nhấp nháy khi giảm độ sáng hay không.