Đèn bàn và đèn cây kinh điển của Ý: Arco, Tizio, Tolomeo, Atollo và người thiết kế

Những mẫu đèn bàn và đèn cây kinh điển của Ý như Arco, Taccia, Tizio, Tolomeo, Eclisse, Atollo hay Pipistrello là các thiết kế ra đời chủ yếu từ thập niên 1960 đến 1980, đến nay vẫn được chính các hãng ban đầu sản xuất. Chúng thành kinh điển không chỉ vì đẹp, mà vì mỗi mẫu giải một bài toán cụ thể: chiếu sáng bàn ăn mà không khoan trần, đưa ánh sáng đến đúng chỗ mà không cần dây chằng chịt, điều chỉnh độ sáng bằng một động tác xoay.

Bài trước về các nhà thiết kế Ý ở chuyên mục thương hiệu đã điểm qua những gương mặt lớn của thiết kế Milan. Bài này chỉ nói về đèn, đi vào từng mẫu: ai thiết kế, năm ra đời, hãng sản xuất, cơ chế kỹ thuật bên trong, và mẫu nào hợp với vị trí nào trong một căn hộ Việt Nam. Những thông tin về năm và người thiết kế dưới đây là thông tin được các hãng công bố rộng rãi; giá bán không được đề cập.

Vì sao Milan sinh ra nhiều mẫu đèn kinh điển

Sau chiến tranh, Milan có một tổ hợp hiếm gặp: các xưởng cơ khí nhỏ quen làm chi tiết chính xác, các hãng đèn trẻ sẵn sàng thử nghiệm, và một thế hệ kiến trúc sư được đào tạo ở Politecnico di Milano muốn thiết kế từ cái thìa tới thành phố. Các hãng như Arteluce, Flos, Artemide, Oluce không có xưởng thiết kế nội bộ lớn; họ làm việc trực tiếp với kiến trúc sư bên ngoài, trả tiền bản quyền theo doanh số, và sẵn sàng sản xuất những thứ chưa ai làm.

Giải Compasso d'Oro, do cửa hàng bách hoá La Rinascente khởi xướng năm 1954, góp phần đưa thiết kế công nghiệp thành chuyện được bàn luận công khai ở Ý. Nhiều mẫu đèn trong bài này từng nhận giải. Cùng lúc, công nghệ chiếu sáng thay đổi nhanh: bóng halogen điện áp thấp, đèn pha ô tô, vật liệu nhựa mới, nhôm đúc. Các nhà thiết kế Ý thường bắt đầu từ chính nguồn sáng mới rồi dựng chiếc đèn quanh nó.

Một điểm chung khác là thái độ với đồ vật có sẵn. Anh em Castiglioni nổi tiếng với cách dùng những linh kiện công nghiệp sẵn có, như bóng đèn pha ô tô hay khoen cần câu, ghép thành đồ dùng gia đình. Cách nghĩ này giúp đèn vừa rẻ hơn khi làm, vừa có câu chuyện để kể, và giải thích vì sao nhiều mẫu đèn Ý trông vừa lạ vừa hợp lý.

Bảng tra nhanh mười mẫu đèn

Bảng dưới liệt kê những mẫu đèn bàn, đèn cây và đèn sàn của Ý được nhắc nhiều nhất, theo thứ tự năm ra đời:

Richard Sapper là nhà thiết kế người Đức làm việc phần lớn sự nghiệp ở Milan, nên Tizio vẫn được xếp vào thiết kế Ý. Các mẫu này hiện thường có phiên bản dùng LED thay cho bóng gốc; hình dáng giữ nguyên nhưng phần điện đã khác.

Arco: chiếc đèn cây không cần khoan trần

Arco giải một bài toán rất quen với người ở căn hộ: muốn có ánh sáng rọi xuống bàn ăn hay bàn trà như đèn thả, nhưng không muốn hoặc không thể khoan trần. Câu trả lời là một thanh thép uốn cong thành vòng cung dài, gắn vào một khối đá cẩm thạch nặng làm đối trọng, đầu kia treo chao đèn kim loại. Chiếc đèn đứng ở góc phòng nhưng ánh sáng rơi xuống giữa bàn.

Khối đá có một lỗ xuyên ngang để luồn một cán gậy vào, hai người khiêng hai đầu. Chi tiết này cho thấy nhà thiết kế đã tính đến chuyện di chuyển một vật rất nặng ngay từ đầu. Đỉnh chao có các lỗ nhỏ để tản nhiệt và để một chút ánh sáng thoát lên trên.

Đưa Arco vào căn hộ Việt cần tính ba thứ. Một là chiều vươn: vòng cung dài, cần đủ chỗ trống từ góc đặt đế tới tâm bàn. Hai là chiều cao: phần cao nhất của vòng cung cần trần đủ cao, căn hộ trần 2,6 m có thể vướng. Ba là sàn: khối đá nặng đặt lâu một chỗ có thể để lại vết trên sàn gỗ mềm, nên lót tấm bảo vệ phù hợp. Arco cũng là mẫu bị sao chép nhiều nhất, chuyện này được bàn trong bài về đèn bản sao.

Tizio và Tolomeo: hai cách giải bài toán đèn có tay

Đèn bàn có tay khớp cần giữ được vị trí sau khi người dùng chỉnh. Cách cổ điển là lò xo kéo lộ ra ngoài, như các đèn làm việc kiểu kỹ thuật. Tizio của Richard Sapper chọn cách khác: các đối trọng nhỏ cân bằng hai cánh tay, nên chỉ cần chạm nhẹ là tay di chuyển và đứng yên ở bất kỳ vị trí nào. Bản gốc dùng bóng halogen điện áp thấp; dòng điện đi qua chính các thanh kim loại của tay đèn, không có dây điện chạy ngoài, biến áp đặt ở đế. Kết quả là một chiếc đèn đen mảnh như một dụng cụ chính xác.

Tolomeo của Michele De Lucchi và Giancarlo Fassina, ra đời mười lăm năm sau, dùng nhôm và một hệ lò xo với dây cáp căng được giấu kín trong tay. Mẫu này nhận giải Compasso d'Oro năm 1989 và về sau phát triển thành cả một họ đèn: đèn bàn, đèn kẹp, đèn tường, đèn cây, nhiều cỡ. Vì phổ biến, Tolomeo là một trong những đèn làm việc dễ bắt gặp nhất trong văn phòng kiến trúc khắp thế giới.

Với bàn làm việc ở nhà, cả hai mẫu đều đưa được ánh sáng sát mặt giấy mà không chiếm diện tích. Tizio gọn và ánh sáng tập trung hẹp; Tolomeo chao lớn hơn, vùng sáng rộng hơn, hợp bàn vẽ hoặc bàn làm thủ công. Đèn mua cũ đời đầu dùng halogen toả nhiệt nhiều và cần biến áp đúng loại, nên kiểm tình trạng điện trước khi dùng.

Eclisse, Atollo, Pipistrello: đèn như một khối điêu khắc

Eclisse (Vico Magistretti, 1965). Một chiếc đèn nhỏ gồm hai vỏ bán cầu lồng nhau; xoay vỏ trong là che dần bóng đèn, giống hiện tượng nhật thực đã đặt tên cho đèn. Điều chỉnh độ sáng bằng hình học, không cần linh kiện điện tử. Mẫu này nhận giải Compasso d'Oro năm 1967 và hợp làm đèn đầu giường hay đèn kệ sách.

Atollo (Vico Magistretti, 1977). Ba khối hình học thuần tuý: thân trụ, chóp nón và chao bán cầu đặt như lơ lửng phía trên. Ánh sáng dịu toả xuống, lộ ra khe hở giữa chao và thân. Atollo nhận giải Compasso d'Oro năm 1979. Trong căn hộ, nó hợp đặt trên tủ thấp, bàn console hoặc bàn cạnh sofa, nơi người ta nhìn đèn cả khi tắt.

Pipistrello (Gae Aulenti, 1965). Chao đèn uốn lượn như cánh dơi, đúng nghĩa tên gọi trong tiếng Ý, thân kéo dài được để chuyển từ đèn bàn sang đèn cao hơn. Gae Aulenti thiết kế mẫu này ban đầu cho một showroom ở Milan. Đèn có kích thước khá lớn, cần chỗ đặt rộng rãi.

Taccia (Castiglioni, 1962). Một chiếc bát kính đặt trên thân nhôm có rãnh, nguồn sáng giấu trong thân hắt lên bát rồi phản xạ xuống. Bát chỉnh được góc nghiêng. Kích thước lớn, Taccia hợp với bàn console dài hay tủ thấp trong phòng khách rộng.

Toio, Snoopy, Parentesi: tinh thần dùng linh kiện có sẵn

Toio là ví dụ rõ nhất cho cách nghĩ của anh em Castiglioni. Một bóng đèn pha ô tô gắn trên đỉnh một thanh thép, biến áp đặt ở chân làm đối trọng, dây điện luồn qua các khoen giống khoen cần câu. Mọi thứ đều lộ ra, không có gì giấu, chiếc đèn tự giải thích cách nó hoạt động. Toio cho ánh sáng hắt lên trần, hợp làm lớp nền ở góc phòng.

Snoopy có đế đá cẩm thạch nghiêng, chao kim loại tròn úp xuống, phía trên chao có một chiếc đĩa kính nhỏ, gợi hình chú chó trong truyện tranh cùng tên. Đây là đèn bàn trang trí hơn là đèn làm việc, hợp đặt trên bàn cạnh ghế đọc hoặc trên tủ.

Parentesi là một sợi cáp thép căng từ trần xuống sàn, một khối kim loại gập hình dấu ngoặc trượt dọc theo cáp, mang theo đui đèn xoay được. Người dùng đẩy đèn lên xuống, xoay hướng tuỳ ý. Ở căn hộ nhỏ, Parentesi cho một nguồn sáng điều chỉnh được mà gần như không chiếm diện tích sàn, chỉ cần một điểm móc trên trần và một quả nặng giữ cáp ở dưới.

Đưa một mẫu kinh điển vào nhà Việt

Một chiếc đèn kinh điển là món đồ dùng nhiều chục năm. Vài điều nên cân nhắc trước khi chọn:

• Bắt đầu từ vị trí: cần đèn đọc sách cạnh sofa, đèn bàn làm việc, hay đèn điểm nhấn trên tủ. Mỗi mẫu trong bài sinh ra cho một vị trí cụ thể.
• Kiểm kích thước thật: nhiều mẫu lớn hơn nhiều so với ấn tượng qua ảnh. Đo chỗ đặt, chiều cao trần, khoảng vươn.
• Hỏi phiên bản: bản LED hay bản dùng bóng thay được; điện áp danh định; có cần biến áp riêng không.
• Hỏi phụ tùng: chao, khớp, bộ nguồn có thể thay ở Việt Nam không, thời gian đặt hàng bao lâu.
• Một chiếc là đủ: đèn kinh điển hợp vai nhân vật chính, các đèn khác trong phòng nên đơn giản để nó nổi lên.
• Đừng mua theo tên: nhiều sản phẩm được gọi bằng tên các mẫu trên nhưng không liên quan đến hãng gốc; cách phân biệt nằm ở bài riêng về đèn bản sao và chuyên mục thẩm định hàng nhập.

Đèn cũ đã qua sử dụng của các mẫu này cũng có thị trường riêng. Với đèn cũ, phần điện thường cần kiểm và thay trước khi dùng, việc này nên giao cho thợ có nghề.

Câu hỏi thường gặp

Compasso d'Oro là giải gì?

Đây là giải thưởng thiết kế công nghiệp của Ý, khởi xướng năm 1954 bởi cửa hàng bách hoá La Rinascente ở Milan, sau này do hiệp hội thiết kế công nghiệp Ý tổ chức. Giải được trao cho sản phẩm, không phải cho hãng, và được xem là một trong những giải thiết kế lâu đời nhất châu Âu.

Đèn Arco có cần khoan trần hay gắn tường không?

Không. Toàn bộ chiếc đèn tựa vào khối đá ở đế, đó chính là lý do mẫu này ra đời. Bạn chỉ cần một ổ cắm gần chỗ đặt đế, đủ khoảng trống cho vòng cung, và sàn chịu được khối nặng đặt lâu một chỗ.

Tizio đời cũ còn dùng được không?

Dùng được nếu biến áp và các khớp dẫn điện còn tốt, nhưng bóng halogen điện áp thấp toả nhiệt nhiều và ngày càng khó mua. Một số người chuyển sang bóng LED cùng chân, cần kiểm bóng có hợp với biến áp cũ hay không. Việc thay đổi phần điện nên nhờ thợ quen đèn điện áp thấp.

Mẫu nào hợp làm đèn đầu giường?

Eclisse nhỏ gọn, điều chỉnh được lượng sáng bằng cách xoay vỏ, rất hợp đầu giường. Atollo cỡ nhỏ cũng dùng được trên tab đầu giường rộng. Tizio và Tolomeo hợp hơn với bàn làm việc vì ánh sáng tập trung hẹp và cần chỗ cho tay vươn.

Vì sao các mẫu này vẫn được sản xuất sau hàng chục năm?

Vì chúng giải được một bài toán sử dụng rõ ràng, có hình dáng dễ nhận ra, và hãng sản xuất giữ quyền với thiết kế qua thoả thuận với nhà thiết kế hoặc người thừa kế. Các hãng cập nhật phần điện sang LED nhưng giữ hình dáng, nên đèn vẫn hợp với nhà hiện đại.

Đèn kinh điển có đáng tiền hơn một đèn thiết kế mới không?

Không có câu trả lời chung. Đèn kinh điển có độ bền thiết kế đã được kiểm chứng qua thời gian và giữ giá trị trên thị trường đồ cũ tốt hơn. Đèn thiết kế mới có thể hợp nhu cầu cụ thể của bạn hơn. Hãy chọn theo vị trí, chất lượng ánh sáng và độ bền, không theo danh tiếng.