Đèn tường và đèn hắt trần là hai công cụ chính của nội thất Ý để tạo ánh sáng gián tiếp: ánh sáng được chiếu lên trần hoặc dọc tường rồi phản xạ xuống phòng, mềm, ít bóng gắt, và làm trần có cảm giác cao hơn. Với căn hộ Việt Nam trần 2,6 đến 2,8 m, cách chiếu sáng này thường dễ chịu hơn một lưới đèn âm trần, và không cần hạ trần thạch cao để đi dây.
Bài này giải thích ánh sáng gián tiếp hoạt động thế nào, các kiểu đèn hắt trần đứng và đèn tường thường gặp trong thiết kế Ý, cách tính vị trí để trần sáng đều thay vì loang một vệt, cách chọn đèn tường cho từng chỗ trong nhà, và những lỗi hay gặp khi làm. Phần đèn tường cho phòng tắm và đầu giường được bàn thêm ở bài về ánh sáng phòng ngủ, phòng tắm.
Ánh sáng gián tiếp là gì và vì sao hợp nhà Việt
Ánh sáng trực tiếp đi thẳng từ bóng đèn tới mắt và tới bề mặt cần chiếu. Ánh sáng gián tiếp đi qua một bề mặt trung gian, thường là trần hoặc tường sáng màu, rồi mới tới mắt. Bề mặt lớn ấy trở thành một nguồn sáng rộng, nên bóng đổ mờ, mắt không bị chói, và cả phòng có độ sáng đều mà không thấy bóng đèn.
Ở căn hộ trần thấp, đèn âm trần nằm sát đầu, ánh sáng rọi thẳng xuống tạo những vệt sáng tròn trên sàn và tường, trần thì tối. Mắt cảm nhận trần tối như một nắp đậy thấp. Khi trần được rọi sáng, cảm giác ngược lại: trần lùi lên, phòng thoáng hơn. Đây là lý do nhiều kiến trúc sư Ý dùng ánh sáng hắt trần làm lớp nền cho căn hộ.
Ánh sáng gián tiếp cũng hợp với khí hậu và nếp sống ở Việt Nam. Buổi tối nóng, ánh sáng dịu làm phòng có cảm giác mát hơn ánh sáng trắng gắt. Lắp đèn tường hay đèn hắt trần đứng cũng ít đục phá hơn hạ trần, hợp với căn hộ đã hoàn thiện hay nhà thuê.
Đèn hắt trần đứng: từ những mẫu đầu tiên đến bản LED
Đèn hắt trần đứng, trong tiếng Anh gọi là uplighter, là một chiếc đèn cây cao có chao mở lên trên, ánh sáng phóng lên trần. Ở Ý, mẫu Luminator của Pietro Chiesa cho FontanaArte, ra đời đầu thập niên 1930, thường được nhắc như một trong những đèn hắt trần đứng sớm cho nhà ở. Nhiều thập kỷ sau, kiểu đèn này phổ biến với bóng halogen ống dài công suất lớn, chao kim loại hình đĩa hoặc chao kính.
Thế hệ halogen cũ sáng mạnh nhưng rất nóng, chao có thể làm bỏng tay, và tốn điện. Đèn hắt trần LED hiện nay mát hơn nhiều, nhiều mẫu có thêm một tay đèn đọc sách phụ hướng xuống, tức là một chiếc đèn gánh cả lớp nền lẫn lớp tác vụ. Khi chọn, nên ưu tiên đèn có điều chỉnh độ sáng, vì ánh sáng hắt trần thường cần mạnh lúc dọn dẹp nhưng dịu lúc thư giãn.
Vị trí lý tưởng của đèn hắt trần đứng là góc phòng hoặc cạnh tủ cao, nơi chao không lọt vào tầm nhìn từ trên xuống. Tránh đặt ngay dưới quạt trần, vì ánh sáng chiếu lên cánh quạt quay sẽ tạo hiệu ứng nhấp nháy rất khó chịu. Tránh cả chỗ trần có dầm hoặc hộp kỹ thuật lồi lõm: ánh sáng hắt sẽ phơi bày mọi khuyết tật trên trần.
Các kiểu đèn tường thường gặp
Đèn tường hắt lên. Chao mở phía trên, ánh sáng phủ một vùng trần và phần trên tường. Dùng làm lớp nền cho phòng khách, phòng ngủ, hành lang. Đây là kiểu gần nhất với tinh thần ánh sáng gián tiếp.
Đèn tường hắt xuống. Ánh sáng rọi xuống dọc tường hoặc xuống sàn. Dùng ở cầu thang, hành lang, lối đi để soi chân; cũng dùng cạnh gương.
Đèn tường hai chiều. Ánh sáng ra cả trên và dưới, vẽ hai hình quạt trên tường. Tạo nhịp trang trí khi lặp lại dọc một bức tường dài, hợp với hành lang và mặt tiền phòng khách.
Đèn tường có tay vươn. Một tay đèn dài, xoay được, đưa nguồn sáng ra xa tường. Thay được đèn bàn ở đầu giường hay đèn đọc sách cạnh ghế, giải phóng mặt tủ. Nhiều mẫu đèn Ý kinh điển thuộc nhóm này.
Đèn tường điêu khắc. Một tấm kính, một khối thạch cao, một đĩa kim loại phản chiếu ánh sáng lên tường như một tác phẩm. Ánh sáng ít, vai trò chủ yếu là điểm nhấn.
Đèn tường cắm ổ. Có dây và phích cắm, không cần đi dây âm. Phù hợp nhà thuê hay khi không muốn đục tường; dây có thể giấu trong máng ốp cùng màu tường.
Trần 2,6 đến 2,8 m: tính khoảng cách để trần sáng đều
Ánh sáng hắt trần cần khoảng trống để toả rộng. Khi chao đèn quá gần trần, ánh sáng chỉ kịp tạo một vệt tròn chói ngay trên đèn, phần còn lại của trần vẫn tối. Khi chao xa hơn, vùng sáng lan rộng và đều hơn. Nhiều người làm nghề khuyên giữ khoảng cách từ chao tới trần ít nhất vài chục centimet, càng xa vệt sáng càng mềm, tuỳ góc mở của chao.
Ví dụ giả định: trần cao 2,7 m, đèn tường hắt lên lắp ở độ cao khoảng 1,8 đến 2 m, chao cách trần khoảng 70 đến 90 cm, đủ để ánh sáng phủ một vùng trần rộng mà không tạo vệt cháy sáng. Nếu lắp cao hơn 2,2 m trong phòng trần 2,7 m, bạn sẽ thấy vệt sáng gắt ngay trên mỗi đèn.
Màu và độ bóng của trần ảnh hưởng trực tiếp. Trần sơn trắng mờ phản xạ đều; trần sơn bóng phản chiếu hình bóng đèn như gương mờ; trần màu đậm hay gỗ tối hấp thụ phần lớn ánh sáng. Nếu bạn định dùng đèn hắt trần làm lớp nền chính, hãy giữ trần sáng màu, sơn mờ, và chấp nhận rằng mọi vết nứt, vết vá trên trần sẽ lộ rõ hơn dưới ánh sáng chiếu xiên.
Chọn đèn tường theo vị trí trong nhà
Mỗi vị trí cần một kiểu ánh sáng khác. Bảng dưới là gợi ý cho căn hộ và nhà phố:
| Vị trí | Kiểu đèn hợp | Độ cao lắp tham khảo | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hành lang hẹp | Đèn hai chiều hoặc hắt lên, mỏng, ít nhô | Quanh tầm trên đầu người | Đèn nhô ra ít để không vướng vai khi đi |
| Cầu thang | Đèn hắt xuống hoặc đèn chân tường | Thấp, soi bậc | Ánh sáng phải rọi rõ mép bậc, không chiếu vào mắt người đi xuống |
| Phòng khách | Đèn hắt lên làm lớp nền, đèn tay vươn cạnh ghế | Đèn hắt lên cao hơn tầm mắt người đứng | Đối xứng hai bên tivi hoặc tủ thấp nếu muốn trang trọng |
| Đầu giường | Đèn tay vươn hoặc đèn đọc sách có chao hẹp | Ngang tầm vai khi ngồi tựa | Mỗi bên một công tắc riêng |
| Cạnh gương | Đèn hai bên gương, ánh sáng khuếch tán | Ngang tầm mặt | Phòng tắm cần cấp IP phù hợp vị trí |
Các con số độ cao chỉ là điểm bắt đầu; đèn tường cụ thể có hình dạng và hướng sáng riêng. Trước khi đi dây, nhờ một người cầm đèn áp vào tường ở vài độ cao, bật thử nếu có thể, rồi đánh dấu vị trí cuối cùng.
Đi dây và những lỗi hay gặp
Đi dây trước khi chọn đèn. Điểm điện đèn tường được đặt ở giai đoạn thô theo một độ cao chung, sau đó mua đèn có tâm lắp khác, phải đục lại. Nếu đang làm nhà, chọn kiểu đèn trước hoặc ít nhất chốt chiều cao lắp và loại hộp âm tường.
Hộp âm tường không hợp. Đèn châu Âu được thiết kế lắp lên hộp âm tường tròn phổ biến ở đó; nhà Việt thường dùng hộp chữ nhật cho công tắc, ổ cắm. Đế đèn nhỏ có thể không che hết hộp. Hỏi kích thước đế và khoảng cách lỗ bắt vít trước khi đặt hộp.
Bóng lộ trong tầm nhìn. Đèn hắt lên lắp thấp hơn tầm mắt người đứng trên cầu thang hay tầng lửng sẽ lộ bóng khi nhìn từ trên xuống. Kiểm góc nhìn từ mọi phía người có thể đứng.
Một đèn cho một bức tường dài. Một đèn tường đơn độc giữa bức tường năm mét tạo một vùng sáng lẻ loi, hai đầu tường tối. Nhiều đèn nhỏ chia đều khoảng cách cho ánh sáng liền mạch hơn.
Trộn màu ánh sáng. Đèn tường 3000K cạnh đèn trần 6500K làm bức tường có hai màu sáng. Giữ cùng nhiệt độ màu cho mọi đèn nhìn thấy cùng lúc.
Bỏ qua chuyện vệ sinh. Chao hắt lên hứng bụi và côn trùng chết, nhất là mùa mưa. Chọn chao dễ tháo lau, hoặc có nắp kính trong ở miệng chao.
Phối đèn tường với các lớp sáng khác
Đèn tường hiếm khi đứng một mình. Trong một phòng khách kiểu Ý, đèn tường hắt lên lo lớp nền, đèn cây vươn tay cạnh sofa lo việc đọc, một chiếc đèn bàn trên tủ thấp làm điểm nhấn. Ba nguồn sáng ở ba độ cao khác nhau tạo chiều sâu, và mỗi nguồn có lý do riêng để tồn tại. Khi chọn đèn tường, hãy nghĩ nó sẽ đứng cạnh đèn nào, không chọn rời từng chiếc.
Về thẩm mỹ, đèn tường nên cùng ngôn ngữ với các đèn khác trong phòng: cùng tông kim loại như đồng thau, đen mờ hay trắng; hoặc cùng chất liệu chao như kính opal, vải, kim loại. Không cần cùng bộ sưu tập; nội thất Ý thường tránh kiểu mua cả bộ đèn đồng bộ vì trông như phòng khách sạn. Chỉ cần chúng có một điểm chung để mắt nhận ra sự liên kết.
Về kỹ thuật, nếu phòng có cả đèn tường lẫn đèn âm trần, hãy tính để đèn tường gánh phần lớn thời gian buổi tối. Đèn âm trần chỉ bật khi cần ánh sáng mạnh để dọn dẹp, tìm đồ. Thói quen này vừa tiết kiệm điện vừa giữ được không khí mà bạn đã chọn đèn tường để tạo ra.
Câu hỏi thường gặp
Đèn hắt trần có đủ sáng để làm việc không?
Đèn hắt trần là lớp nền, thường không đủ sáng để đọc sách hay làm việc tỉ mỉ. Nên kết hợp với đèn tác vụ như đèn bàn, đèn đọc sách. Một số đèn hắt trần có thêm tay đèn đọc sách phụ, giải quyết cả hai việc trong một chiếc đèn.
Trần thạch cao có lắp đèn tường hắt lên được không?
Đèn tường gắn trên tường, không gắn trên trần, nên trần thạch cao không ảnh hưởng chuyện lắp. Chỉ cần lưu ý ánh sáng hắt lên làm lộ các mối nối, vết bả không phẳng trên trần thạch cao. Bề mặt trần nên được hoàn thiện kỹ và sơn mờ.
Nhà thuê không được đục tường thì làm sao có đèn tường?
Dùng đèn tường cắm ổ có dây và phích, bắt bằng vài vít nhỏ hoặc móc treo. Dây đi trong máng ốp tường sơn cùng màu sẽ gọn hơn. Một lựa chọn khác là đèn cây hắt trần đặt ở góc, không cần bắt vít gì cả.
Đèn tường nên bật bằng công tắc riêng hay chung với đèn trần?
Nên tách riêng. Đèn tường làm lớp nền buổi tối, đèn trần hay đèn âm trần dùng lúc dọn dẹp. Bật chung mất hết ý nghĩa của việc chia lớp. Nếu có thể, gắn bộ điều chỉnh độ sáng tương thích cho mạch đèn tường.
Đèn hắt trần có làm phòng nóng hơn không?
Đèn hắt trần halogen kiểu cũ toả nhiệt đáng kể và làm nóng vùng trần phía trên. Đèn LED hiện nay toả nhiệt ít hơn nhiều, gần như không ảnh hưởng nhiệt độ phòng. Nếu đang dùng đèn halogen cũ, có thể nhờ thợ chuyển sang nguồn LED phù hợp.