Tân cổ điển kiểu Ý dựa vào tỉ lệ và đối xứng của kiến trúc La Mã cổ đại: phào chỉ gọn, cột và trụ có trật tự, đồ gỗ hình khối rõ, trang trí bằng khảm gỗ và màu sáng trầm; tân cổ điển Pháp thì mềm mại và cầu kỳ hơn ở chi tiết, với phào chỉ chia ô tinh tế, ruy băng, vòng hoa, màu phấn và đồ đạc chân thon có rãnh. Cả hai cùng sinh ra cuối thế kỷ 18, nhưng mang khí chất khác nhau.
Ở Việt Nam, "tân cổ điển" là phong cách được làm rất nhiều cho nhà phố và biệt thự, thường là bản pha: phào chỉ thạch cao dày, đèn chùm pha lê, sofa da bóng có chân chạm, mạ vàng nhiều. Bài này tách hai nguồn Ý và Pháp, chỉ ra cách nhận ra từng bên, và đưa ra nguyên tắc làm tân cổ điển kiểu Ý gọn gàng, hợp với nhà phố trần không quá cao.
Cùng một gốc: làn sóng mê cổ đại cuối thế kỷ 18
Giữa thế kỷ 18, các cuộc khai quật ở Herculaneum (bắt đầu năm 1738) và Pompeii (năm 1748) gần Naples đưa ra ánh sáng những ngôi nhà La Mã gần như nguyên vẹn, với tranh tường, đồ đồng, đồ gỗ. Giới quý tộc châu Âu đổ xô sang Ý trong những chuyến du lịch dài để chiêm ngưỡng di tích. Các bản khắc của Giovanni Battista Piranesi về Rome cổ được bán khắp châu Âu, lan truyền hình ảnh cột, vòm, phù điêu.
Từ đó, kiến trúc và nội thất quay lưng với sự uốn lượn của Baroque và Rococo, hướng về sự thẳng, cân đối và "đúng mực" của cổ đại. Phong trào này ở Pháp gắn với thời vua Louis XVI rồi phong cách Đế chế thời Napoléon; ở Anh là Robert Adam; ở Ý là những xưởng mộc ở Milan, Rome, Naples, Turin và các kiến trúc sư theo trường phái cổ điển.
Nước Ý còn có một tài sản riêng: di sản của kiến trúc sư Andrea Palladio thế kỷ 16 với những biệt thự ở vùng Veneto, mặt tiền đối xứng, cột và mái tam giác như đền La Mã. Phong cách Palladio đã lan sang Anh rồi Bắc Mỹ từ trước khi tân cổ điển thành trào lưu. Vì thế, tân cổ điển kiểu Ý mang tính kiến trúc rất rõ: tỉ lệ trước, trang trí sau.
Một tên tuổi hay được nhắc trong đồ gỗ tân cổ điển Ý là Giuseppe Maggiolini, thợ mộc ở vùng Milan nổi tiếng với kỹ thuật khảm gỗ intarsia: ghép nhiều loại gỗ màu khác nhau thành hình vòng hoa, bình cổ, hoạ tiết hình học trên mặt tủ ngăn kéo. Khảm gỗ thay cho chạm nổi và mạ vàng là một dấu hiệu tiêu biểu của nhánh Ý.
Ý và Pháp: so sánh theo từng chi tiết
Cả hai cùng đối xứng, cùng dùng phào chỉ và mô típ cổ đại. Khác biệt nằm ở liều lượng và cách xử lý. Bảng dưới so sánh ở dạng phổ biến khi làm nội thất ngày nay:
| Chi tiết | Tân cổ điển kiểu Ý | Tân cổ điển kiểu Pháp |
|---|---|---|
| Phào chỉ tường | Ít ô, bản phào vừa, nhấn theo trục kiến trúc | Nhiều ô chia tường, phào mảnh tinh, góc ô có khi bo hay có hoa văn |
| Cột, trụ | Hay dùng trụ áp tường, cột theo trật tự cổ điển, tỉ lệ chuẩn | Ít dùng cột thật, thiên về ô tường và khung cửa |
| Đồ gỗ | Gỗ óc chó hoặc gỗ sơn màu sáng, khảm gỗ, khối rõ | Gỗ sơn xám, trắng ngà, chân thon có rãnh, ruy băng, vòng hoa chạm |
| Màu | Kem, ngà, đá xám, xanh xám, đất nung nhạt | Xám bồ câu, xanh nhạt, hồng phấn, trắng ngà |
| Kim loại | Đồng mờ, ít mạ | Đồng mạ vàng gắn trên gỗ ở chân, tay nắm |
| Sàn | Đá marble hoặc terrazzo mài, ghép hình học đơn giản | Sàn gỗ xương cá, đá ô cờ |
| Tổng thể | Trang nghiêm, tĩnh, kiến trúc | Duyên dáng, mềm, tinh xảo |
Một phép thử đơn giản: đứng ở cửa phòng nhìn vào. Nếu mắt dừng lại ở trục đối xứng, cột, tỉ lệ cửa và một món đồ gỗ lớn chính giữa, căn phòng nghiêng về Ý. Nếu mắt bị cuốn vào các ô phào chỉ trên tường, đường cong của ghế, gương lớn và màu phấn, căn phòng nghiêng về Pháp.
Tân cổ điển phổ biến ở Việt Nam thường lấy phào ô tường Pháp, cộng sofa da Ý hiện đại có chân chạm, đèn chùm pha lê. Kiểu pha này không sai, nhưng khi phào quá dày, mạ vàng quá nhiều thì mất cả chất Ý lẫn chất Pháp.
Nguyên tắc tỉ lệ khi làm tân cổ điển kiểu Ý
Phào tỉ lệ với trần. Phào trần, phào chân tường càng to khi trần càng cao. Ở nhà phố trần 3,2–3,5 m, phào trần bản vừa là đủ; phào quá to trên trần thấp làm phòng thấp xuống rõ.
Đối xứng theo trục. Xác định trục chính của phòng (thường là cửa vào, cửa sổ chính, hoặc tường đặt tủ), rồi bố trí đồ đối xứng qua trục: hai đèn hai bên tủ, hai ghế hai bên bàn.
Ít mà đúng. Một trụ áp tường hai bên cửa, một ô phào lớn trên tường chính, thay vì phủ phào kín mọi bức tường.
Một chất liệu chủ đạo. Đá sáng hoặc gỗ óc chó làm chủ đạo, kết hợp tường kem. Tránh cùng lúc đá màu, gỗ đỏ, mạ vàng và gương.
Đồ hiện đại được phép. Tân cổ điển kiểu Ý hiện nay thường đặt sofa hiện đại, bàn đá tối giản trong khung kiến trúc cổ điển. Sự tương phản đó làm cả hai nổi lên.
Làm phòng khách tân cổ điển kiểu Ý cho nhà phố
Phòng khách tầng trệt nhà phố khoảng 4,5 × 7 m, trần 3,4 m là bối cảnh hay gặp (tình huống giả định). Các bước:
- Xác định trục: thường là trục dọc từ cửa vào tới bức tường cuối phòng; bức tường cuối là chỗ đặt món chính.
- Làm phào trần bản vừa chạy quanh phòng, phào chân tường cao tương ứng; không làm phào trang trí giữa trần nếu không có đèn chùm thật sự cần.
- Trên bức tường chính, đặt hai trụ áp tường hai bên, giữa là một tủ thấp gỗ óc chó hoặc gỗ sơn kem có khảm, phía trên là một gương hoặc một tranh khổ lớn.
- Tường sơn kem hoặc ngà mặt mờ, phào cùng màu tường hoặc nhạt hơn một tông, không sơn phào màu vàng.
- Sàn đá sáng mài mờ hoặc gạch khổ lớn vân đá nhẹ; có thể làm viền đá sẫm chạy quanh phòng để định khung.
- Sofa dáng gọn, tay vịn thấp, bọc vải hoặc da mờ màu ấm; hai ghế bành đặt đối xứng; bàn trà mặt đá chữ nhật theo trục.
- Ánh sáng: đèn tường hai bên tủ, đèn hắt ánh sáng ấm, một đèn chùm cỡ vừa nếu trần đủ cao; tránh đèn chùm pha lê nhiều tầng.
Kết quả là một căn phòng trang trọng nhưng không phô trương. Chi phí phần lớn nằm ở thợ phào và đồ gỗ chính; nếu chia ngân sách, ưu tiên làm đúng tỉ lệ phào và một món tủ chính tốt.
Lỗi hay gặp với tân cổ điển ở nhà Việt
Những lỗi khiến tân cổ điển trông nặng, giả hoặc nhanh lỗi thời:
- Phào chỉ quá dày trên trần thấp. Căn hộ trần 2,8 m làm phào trần bản lớn và trần giật cấp nhiều tầng làm phòng thấp và tối.
- Mạ vàng tràn lan. Phào sơn nhũ vàng, chân sofa vàng, tay nắm vàng, khung tranh vàng; tân cổ điển kiểu Ý gần như không dùng vàng ở phào.
- Trộn lẫn mọi thứ có hoa văn. Sàn đá ghép hoa văn, thảm hoa văn, rèm hoa văn, ghế chạm, cùng trong một tầm nhìn.
- Đối xứng giả. Phào chia ô đều nhưng cửa, cửa sổ lệch; nên điều chỉnh ô phào theo vị trí cửa thật thay vì chia đều cơ học.
- Đèn chùm quá to. Đèn chùm pha lê nhiều tầng treo thấp trong phòng 20 m² trần 3 m chiếm hết không gian thị giác.
- Bỏ quên công năng. Phòng khách trang trọng nhưng không có chỗ cất đồ, ổ điện bị phào che, điều hoà chen giữa các ô phào. Tính hệ điện, điều hoà, tủ cất ngay từ bản vẽ.
Tủ bếp tân cổ điển với cánh pano, phào nóc tủ là đề tài kỹ thuật riêng, đã có hướng dẫn ở trang chuyên về tủ bếp; ở đây chỉ cần giữ chung bảng màu và kiểu phào giữa bếp và phòng khách để nhà liền mạch.
Kiểm gì khi mua đồ rời tân cổ điển kiểu Ý
Đồ tân cổ điển bán sẵn trên thị trường rất đa dạng về chất lượng. Trước khi chọn một tủ, một ghế hay một bàn console, nên kiểm những điểm sau:
- Tỉ lệ của chính món đồ: chân, thân, mặt có cân không; tủ thấp có ba phần đều nhau hay lệch; chi tiết trang trí có đặt theo trục giữa không. Đồ làm ẩu thường sai tỉ lệ trước khi sai chất liệu.
- Khảm gỗ thật hay giấy in: khảm thật có mép ghép giữa các mảnh gỗ, vân mỗi mảnh chạy theo hướng riêng; giấy in vân thì liền một mặt phẳng, vân lặp lại.
- Lõi và mặt sau: mở ngăn kéo, xem mối ghép, xem mặt sau tủ có hoàn thiện không. Gỗ đặc hay ván phủ veneer đều dùng được, miễn người bán nói đúng.
- Kim loại: tay nắm, chân đồng là đồng thật hay nhựa mạ; đồng thật nặng và lạnh tay.
- Bề mặt sơn: sơn kem, sơn ngà có mịn đều không, có vết chảy ở góc không; sơn kém sẽ ngả vàng sau vài năm.
- Kích thước so với phòng: đo tường, đo lối vào, đo chiều cao dưới cửa sổ trước khi chọn; đồ tân cổ điển thường to hơn đồ hiện đại cùng công năng.
Chuyện đồ có thật sự sản xuất ở Ý hay không, giấy tờ ra sao, là phần riêng được bàn ở danh mục thẩm định hàng nhập. Ở đây chỉ cần nhớ: một món tân cổ điển làm đúng tỉ lệ, chất liệu trung thực, dù sản xuất ở đâu, vẫn tốt hơn một món mang mác Ý mà sai tỉ lệ.
Tân cổ điển Ý cho căn hộ: giữ tinh thần, bỏ phào
Căn hộ chung cư trần 2,7–2,8 m gần như không có chỗ cho phào trần lớn và cột. Nhưng tinh thần tân cổ điển Ý vẫn có thể giữ qua ba yếu tố không cần đụng tới trần: đối xứng, đồ gỗ hình khối rõ, và màu sáng trầm.
Ví dụ: đặt tủ thấp gỗ óc chó chính giữa bức tường phòng khách, hai bên là hai đèn bàn giống nhau, phía trên là một tấm gương hình chữ nhật đứng, khung mảnh. Sofa đặt đối diện, hai ghế bành đối xứng. Tường kem, không phào hoặc chỉ một đường phào chân tường. Căn phòng có cảm giác trang trọng của tân cổ điển mà không bị thấp.
Có thể thêm một chi tiết kiến trúc nhẹ như cửa vòm ở lối vào bếp, hay một ô phào lớn duy nhất làm khung cho bức tranh chính. Một chi tiết đúng chỗ có sức nặng hơn mười chi tiết rải khắp nơi.
Đây cũng là cách để tân cổ điển không lỗi thời nhanh: đồ rời có thể thay, khung kiến trúc gọn gàng thì bền với thời gian. Những căn hộ phủ kín phào sơn nhũ là những căn hộ mà chủ nhà thường muốn làm lại sau mươi năm.
Câu hỏi thường gặp
Tân cổ điển và cổ điển khác nhau thế nào?
Cổ điển ở đây thường chỉ phong cách các thời kỳ Phục hưng, Baroque, Rococo với chạm khắc và mạ vàng nhiều. Tân cổ điển ra đời cuối thế kỷ 18, quay về sự thẳng, cân đối của kiến trúc La Mã cổ đại, ít uốn lượn hơn. Ngày nay tân cổ điển còn chỉ kiểu kết hợp chi tiết cổ điển với đồ hiện đại.
Nhà trần thấp có làm tân cổ điển được không?
Có thể nếu bỏ phào trần lớn và trần giật cấp, giữ đối xứng, đồ gỗ hình khối rõ và màu sáng. Một đường phào chân tường, một ô phào khung tranh và cách đặt đồ đối xứng là đủ tạo tinh thần tân cổ điển mà không làm phòng thấp xuống.
Khảm gỗ intarsia là gì?
Intarsia là kỹ thuật ghép nhiều mảnh gỗ khác màu thành hình vẽ trên bề mặt đồ gỗ, như vòng hoa, bình cổ, hình học, phát triển mạnh ở Ý từ thời Phục hưng và rất đặc trưng cho đồ gỗ tân cổ điển Ý. Nhiều sản phẩm ngày nay mô phỏng bằng giấy in vân, cần nhìn kỹ mép ghép.
Tân cổ điển kiểu Ý có dùng màu vàng không?
Có nhưng rất tiết chế, chủ yếu ở đồng mờ trên tay nắm, chân đèn, khung gương nhỏ. Phào chỉ sơn nhũ vàng, ghế chân vàng bóng là đặc điểm của các bản pha phổ biến trên thị trường, không phải của tân cổ điển Ý gốc.
Tân cổ điển Pháp có hợp nhà phố Việt hơn kiểu Ý không?
Tuỳ trần và ánh sáng. Tân cổ điển Pháp với phào ô tường mảnh, màu phấn và gương lớn giúp nhà sáng, hợp phòng có trần cao và nhiều ánh sáng. Kiểu Ý trang nghiêm, ít chi tiết hơn, dễ áp cho nhà phố trần vừa. Có thể chọn theo gu và điều kiện từng phòng.
Có cần thuê kiến trúc sư để làm tân cổ điển cho đúng tỉ lệ không?
Với phào trần, cột, trụ và cửa vòm, nên có người được đào tạo về tỉ lệ kiến trúc hoặc thợ phào có kinh nghiệm vẽ phối cảnh trước khi làm, vì sửa phào sau khi đã thi công rất tốn kém. Phần đồ rời thì gia chủ có thể tự chọn theo nguyên tắc đối xứng.