"Sơn mài" trên đồ nội thất Ý (tiếng Ý: laccato) là lớp sơn công nghiệp — thường là polyurethane hoặc polyester — phun nhiều lớp lên nền MDF hoặc gỗ, mài phẳng giữa các lớp, rồi hoàn thiện bóng như gương (lucido) hoặc mờ như lụa (opaco). Nó khác hẳn sơn mài truyền thống Việt Nam dùng nhựa cây sơn, dù cùng một tên gọi trong tiếng Việt.
Bề mặt sơn mài là một trong những dấu hiệu dễ nhận của tủ, kệ, bàn Ý hiện đại: một khối màu liền, không thấy vân gỗ, không có đường nối. Nhưng bóng hay mờ, sơn gì, bao nhiêu lớp ảnh hưởng mạnh tới độ bền và cách chăm. Bài này giải thích lớp sơn được làm thế nào, so sánh bóng và mờ, và gợi ý chỗ dùng hợp lý trong nhà Việt.
Laccato không phải sơn mài truyền thống
Sơn mài Việt Nam (và sơn mài Nhật, Trung Hoa) dùng nhựa cây sơn tự nhiên, quét nhiều lớp, mỗi lớp ủ trong môi trường ẩm cho khô cứng rồi mài, kết hợp vỏ trứng, vàng bạc, vỏ trai để tạo hình. Đó là nghề thủ công kéo dài hàng tháng cho một tác phẩm. Trên đồ nội thất Ý hiện đại, "laccato" là quy trình công nghiệp: phun sơn tổng hợp trong buồng sơn kín, sấy, mài, phun tiếp.
Hai cách làm chỉ giống nhau ở nguyên lý: nhiều lớp mỏng chồng lên nhau, mài phẳng giữa các lớp, nên bề mặt cuối cùng sâu và phẳng hơn hẳn một lớp sơn thường. Một chiếc tủ sơn bóng gương tốt có thể qua nhiều lượt lót, sơn màu, phủ trong và đánh bóng; bề mặt phản chiếu không bị gợn sóng khi bạn nhìn bóng đèn trên đó.
Trong tiếng Việt, người bán hay gọi chung là "sơn mài", "sơn bệt", "sơn bóng gương", "sơn PU". Khi đi mua, đừng để tên gọi đánh lừa: hỏi loại sơn (PU hay polyester, gốc nước hay gốc dung môi), số lớp, độ bóng, và nền là MDF chống ẩm hay gỗ đặc.
Bóng gương và mờ lụa: so sánh thẳng
Độ bóng được đo bằng máy đo độ bóng, tính theo đơn vị bóng ở một góc chiếu nhất định. Không cần nhớ con số; bảng dưới so sánh đặc tính người dùng cảm nhận:
| Bóng gương (lucido) | Mờ, mờ lụa (opaco, satinato) | |
|---|---|---|
| Vẻ ngoài | Phản chiếu như gương, màu sâu và rực | Mềm, trầm, màu dịu hơn cùng mã màu |
| Vết xước nhỏ | Rất dễ thấy dưới đèn, nhất là màu sẫm | Khó thấy hơn nhiều |
| Vân tay, vết dầu | Thấy vân tay nhưng lau dễ | Một số loại mờ bám vân tay thành vệt sẫm, lau phải đúng cách |
| Sửa chữa | Xước nông có thể đánh bóng lại | Khó sửa cục bộ: đánh bóng chỗ xước làm nó bóng hơn xung quanh |
| Hợp với | Món ít chạm: tủ trang trí, kệ treo, mặt bên | Cánh tủ dùng nhiều, bàn, tủ bếp |
| Ánh sáng nhà Việt | Phản chiếu đèn và cửa sổ, căn hộ nhiều kính dễ chói | Dịu mắt, hợp phòng nhiều nắng |
Điều ít ai nói: sơn mờ không phải lúc nào cũng "dễ sống" hơn. Bề mặt mờ có độ nhám vi mô, dầu từ ngón tay bám vào tạo vệt bóng hoặc sẫm, và nếu lau bằng khăn thô hay chất tẩy có hạt sẽ làm chỗ lau bóng lên. Tủ bếp sơn mờ màu sẫm quanh tay nắm là nơi thấy rõ nhất.
Gần đây, các vật liệu mặt mờ công nghệ mới (ví dụ một số loại laminate siêu mờ chống vân tay do các nhà sản xuất Ý phát triển) được dùng thay sơn mờ ở những chỗ chạm nhiều. Chúng không phải sơn mài, nhưng hay xuất hiện cạnh sơn mài trên cùng một bộ tủ.
Sơn polyurethane và sơn polyester: khác ở đâu
Polyurethane (PU). Phổ biến nhất trên đồ nội thất. Lớp sơn dẻo, bám tốt, có cả loại bóng và mờ, dễ sửa chữa hơn. Bóng gương bằng PU cần nhiều lớp và đánh bóng kỹ, nhưng độ sâu thường kém polyester một chút.
Polyester. Cho lớp sơn dày, cứng, sau khi mài và đánh bóng có độ phẳng và độ sâu rất cao, hay dùng cho bóng gương cao cấp, đàn piano, cánh tủ bóng như kính. Đổi lại lớp sơn cứng, giòn hơn, va mạnh có thể mẻ thành mảng, và sửa đòi hỏi tay nghề cao.
Sơn gốc nước. Nhiều xưởng châu Âu chuyển dần sang sơn gốc nước để giảm dung môi bay hơi. Chất lượng đã tiến bộ nhiều, nhưng độ cứng và độ bóng của từng hệ sơn khác nhau. Hỏi hãng để biết hệ sơn đang dùng và cách lau chùi phù hợp.
Nền quyết định một nửa. Sơn mài đẹp cần nền phẳng tuyệt đối, nên đa số đi trên MDF. Sơn trên gỗ đặc thì có thể lộ vân "ma" sau một thời gian khi gỗ co giãn. Nền MDF thường thì sợ nước ở mép; ở bếp và phòng tắm cần MDF chống ẩm và mép được sơn kín.
Sơn mài trong khí hậu và nếp dùng của nhà Việt
Độ ẩm cao tự nó ít làm hại lớp sơn mài tốt, vì bề mặt sơn kín không thấm nước. Điểm yếu nằm ở mép và lỗ khoan: nếu mép cánh không được sơn kín, hơi ẩm và nước lau bếp thấm vào MDF, làm nền trương lên, sơn nứt theo đường mép. Khi chọn tủ sơn mài cho bếp hay phòng tắm, hãy lật cánh xem mép trên, mép dưới có được sơn kín như mặt trước không.
Nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính có thể làm một số màu sơn ngả màu theo thời gian, nhất là màu trắng ngả vàng nhẹ ở hệ sơn kém bền tia cực tím. Tủ trắng bóng đặt cạnh ban công hướng tây là tình huống điển hình. Hỏi hãng về khả năng chống tia cực tím của lớp phủ, và nếu có thể, đặt món sơn mài màu sáng tránh nắng gắt.
Nếp sinh hoạt cũng quan trọng: nhà nấu ăn nhiều dầu mỡ, chiên xào thường xuyên thì cánh tủ bếp phủ một lớp dầu mỏng mỗi ngày. Trên sơn bóng, lớp dầu này dễ lau; trên một số loại sơn mờ, dầu thấm vào độ nhám vi mô và để vệt khó đều màu. Nhà nấu kiểu Việt nên thử lau vệt dầu trên mẫu sơn trước khi chốt bề mặt tủ bếp.
Màu sơn theo yêu cầu: đặt mã màu và chấp nhận chênh lệch
Một lợi thế của sơn mài so với veneer là màu gần như không giới hạn. Nhiều hãng Ý cho khách chọn từ bảng màu riêng của hãng, hoặc đặt màu theo các hệ mã màu quốc tế phổ biến như RAL hay NCS. Nhờ vậy, tủ bếp, tủ áo, kệ tivi có thể cùng một màu với tường hoặc với vải sofa.
Khi đặt màu theo yêu cầu, có ba điều nên biết. Thứ nhất, cùng một mã màu nhưng trên bề mặt bóng sẽ trông đậm và rực hơn trên bề mặt mờ; nên xem mẫu đúng độ bóng định đặt. Thứ hai, màu trên màn hình điện thoại và trên giấy in không đáng tin; chỉ mẫu sơn thật trên ván mới cho biết màu thật. Thứ ba, đèn phòng trưng bày và đèn nhà bạn (ấm hay trắng, chỉ số hoàn màu cao hay thấp) làm cùng một mẫu sơn trông khác nhau đáng kể.
Hàng đặt màu riêng thường có thời gian chờ dài hơn và khó đổi trả, vì món đồ đã được sơn theo ý một người. Hãy duyệt mẫu sơn bằng chữ ký trên mẫu hoặc trên phiếu đặt hàng, giữ lại một mẫu đối chiếu, và hỏi trước nếu sau này cần thêm một món cùng màu thì có pha lại được đúng màu không. Các lô sơn pha ở thời điểm khác nhau có thể lệch nhẹ, điều này nên được ghi nhận trước để tránh tranh cãi.
Kiểm tra chất lượng sơn mài khi đi xem và khi nhận hàng
Một bề mặt sơn mài tốt "nói" rất rõ nếu biết nhìn. Các bước sau làm được bằng mắt và một nguồn sáng:
- Nhìn bóng đèn hoặc khung cửa phản chiếu trên mặt bóng gương. Đường thẳng phản chiếu phải thẳng, không gợn sóng như mặt nước. Gợn sóng là dấu hiệu mài chưa phẳng.
- Soi đèn xiên dọc bề mặt để tìm hạt bụi kẹt trong sơn, vết chảy, lỗ kim nhỏ.
- Xem mép và góc. Lớp sơn ở cạnh phải đều, không mỏng đến mức lộ nền, không đọng thành gờ.
- Lật cánh, xem mặt trong. Mặt trong sơn cùng hệ hay chỉ phủ lớp khác? Mép trên, mép dưới có sơn kín không?
- So màu giữa các cánh khi lắp cạnh nhau. Lô sơn khác nhau có thể lệch màu nhẹ; nên kiểm ngay khi nhận.
- Hỏi hướng dẫn lau chùi bằng văn bản: khăn gì, dung dịch gì, chất gì phải tránh. Mỗi hệ sơn có yêu cầu riêng.
Lớp màng bảo vệ dán trên mặt bóng gương khi vận chuyển nên bóc ra lúc kiểm hàng, không để quá lâu trên bề mặt dưới nắng vì keo màng có thể để lại vết.
Gợi ý chọn bóng hay mờ cho từng chỗ
Không phải chọn một cho cả nhà. Nhiều căn hộ kiểu Ý phối cả hai, mỗi bề mặt ở đúng chỗ của nó:
- Tủ bếp dưới, chỗ chạm nhiều: mờ lụa hoặc vật liệu mờ chống vân tay; tay nắm âm hoặc thanh nắm để giảm chạm vào mặt sơn.
- Tủ bếp trên, tủ trang trí phòng khách: bóng gương phát huy vẻ đẹp ở đây, phản chiếu ánh sáng làm phòng nhỏ có vẻ rộng hơn.
- Tủ áo phòng ngủ: mờ thường dịu mắt hơn, đỡ phản chiếu đèn ngủ; bóng chỉ nên dùng cho mảng nhỏ.
- Bàn ăn, bàn làm việc mặt sơn: nên chọn mờ hoặc chọn vật liệu khác cứng hơn (đá, gốm) cho mặt chịu lực, vì vết đĩa, vết bút sẽ lộ rõ trên mặt bóng.
- Nhà có trẻ nhỏ: tránh bóng gương màu sẫm ở tầm cao của trẻ; vết tay, vết xước đồ chơi sẽ hiện rõ hàng ngày.
Màu sắc cũng thay đổi bài toán: bóng gương màu trắng và màu sáng che xước tốt hơn bóng gương màu đen hay xanh đậm rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tủ sơn bóng gương bị xước nhẹ có tự đánh bóng lại được không?
Xước rất nông trên lớp phủ bóng đôi khi đánh mờ được bằng kem đánh bóng chuyên dụng và khăn mềm, làm nhẹ tay. Xước sâu hoặc xước trên sơn mờ thì nên để thợ làm, vì tự đánh dễ làm chỗ đó bóng lệch với xung quanh. Thử trước ở chỗ khuất và hỏi hãng loại kem phù hợp.
Sơn mài có bị ố vàng không?
Một số hệ sơn và lớp phủ trong có thể ngả vàng theo thời gian dưới ánh nắng, dễ thấy nhất ở màu trắng. Hệ sơn có khả năng chống tia cực tím tốt thì ngả chậm hơn nhiều. Tránh đặt tủ sơn trắng ở nơi nắng chiếu thẳng và hỏi hãng về độ bền màu khi chọn.
Lau tủ sơn mờ bằng gì để không lên vệt bóng?
Thường dùng khăn sợi nhỏ mềm, hơi ẩm với nước ấm hoặc dung dịch trung tính pha loãng, lau theo một chiều, rồi lau khô. Tránh khăn thô, miếng chà, chất tẩy có hạt mài hoặc dung môi. Mỗi hãng có hướng dẫn riêng cho hệ sơn của mình, nên giữ lại tài liệu đi kèm.
Sơn mài trên MDF có độc hại không?
Sơn đã khô hoàn toàn khá trơ. Mùi những ngày đầu đến từ dung môi còn lại và keo trong lõi MDF. Chọn sơn và ván đạt chuẩn phát thải thấp, để phòng thông gió vài ngày sau khi lắp. Nếu mùi hắc kéo dài nhiều tuần, nên hỏi lại người bán về vật liệu.
Có thể sơn lại tủ sơn mài cũ sang màu khác không?
Có thể, nhưng phải làm như sơn mới: mài nhám lớp cũ, xử lý chỗ nền hỏng, sơn lót, sơn màu, phủ và mài nhiều lớp trong điều kiện ít bụi. Sơn tại chỗ trong căn hộ khó đạt độ phẳng như sơn xưởng. Với bóng gương, nên tháo cánh mang về xưởng sơn.