Nội thất hiện đại Ý giữa thế kỷ 20 là dòng thiết kế ra đời ở Milan, Turin và vùng lân cận trong khoảng từ sau 1945 tới đầu thập niên 1970, nhận ra qua chân đồ thon mảnh, đường cong mềm có tính điêu khắc, màu ấm xen điểm nhấn tươi và việc dùng vật liệu mới như mút cao su xốp, nhựa đúc, kim loại uốn. Đây là thời kỳ thiết kế Ý vươn ra thế giới và để lại nhiều mẫu vẫn được sản xuất tới nay.
Ở Việt Nam, dòng này thường bị gọi chung là "retro" hay "mid-century" cùng với thiết kế Mỹ và Bắc Âu cùng thời. Thật ra hiện đại Ý có khí chất riêng: táo bạo hơn về hình dáng, thích thử nghiệm vật liệu hơn, và vẫn mang dấu tay nghề thủ công. Bài này giải thích bối cảnh ra đời, các đặc điểm nhận diện, một số mẫu kinh điển được ghi nhận rộng rãi, và cách đưa tinh thần đó vào căn hộ hôm nay.
Bối cảnh: tái thiết sau chiến tranh và thế hệ kiến trúc sư làm đồ
Sau Thế chiến thứ hai, nước Ý phải xây lại nhà cửa với nguồn lực hạn chế, rồi bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh cuối thập niên 1950 và thập niên 1960 mà sách sử kinh tế hay gọi là "phép màu kinh tế Ý". Người dân chuyển lên thành phố, ở căn hộ nhỏ hơn, cần đồ đạc mới, nhẹ, gọn và hiện đại.
Điểm đặc biệt của Ý là phần lớn nhà thiết kế đồ nội thất thời kỳ này được đào tạo làm kiến trúc sư. Họ thiết kế từ toà nhà tới chiếc thìa, và làm việc trực tiếp với các xưởng gia đình ở vùng Brianza, Lombardy, những xưởng có tay nghề gỗ, bọc nệm, kim loại lâu đời nhưng sẵn sàng thử cái mới. Quan hệ kiến trúc sư và xưởng nhỏ này là cơ chế tạo ra phần lớn những mẫu nổi tiếng.
Các thiết chế đi kèm củng cố dòng chảy đó: tạp chí Domus do Gio Ponti sáng lập từ năm 1928, giải thưởng thiết kế Compasso d'Oro lập năm 1954, triển lãm Triennale ở Milan, và hội chợ Salone del Mobile tổ chức lần đầu năm 1961. Năm 1972, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York tổ chức triển lãm lớn về thiết kế nội thất Ý, đánh dấu vị thế quốc tế của nó.
Hiểu bối cảnh này giúp lý giải vì sao đồ hiện đại Ý vừa mới mẻ vừa chắc chắn: nó được nghĩ bởi người làm kiến trúc, làm ra bởi người thợ lành nghề, và phục vụ những căn hộ đô thị nhỏ, rất gần với căn hộ ở Việt Nam hôm nay.
Năm đặc điểm nhận diện
Chân thon, đồ như nhón trên sàn. Ghế, sofa, tủ đứng trên chân mảnh bằng gỗ hoặc kim loại, để lộ khoảng sàn bên dưới. Đồ trông nhẹ dù kích thước không nhỏ.
Đường cong điêu khắc. Lưng ghế ôm người, tay vịn uốn liền khối, đèn có dáng cung, dáng nấm, dáng hoa. Ở Turin, Carlo Mollino làm những bàn, ghế có đường cong gần như hữu cơ.
Vật liệu mới được dùng thật. Mút cao su xốp cho đệm ghế thay lò xo, nhựa đúc cho ghế và đồ gia dụng, thép uốn, nhôm, kính. Vật liệu không bị che, mà được khai thác đúng đặc tính.
Gỗ sáng và gỗ ấm, kết hợp màu tươi. Gỗ tần bì, óc chó, gỗ dán uốn; bên cạnh là những mảng màu đỏ, cam, vàng mù tạt, xanh lam ở vải bọc hay nhựa.
Đa năng và linh hoạt. Nhiều mẫu được nghĩ cho căn hộ nhỏ: ghế xếp chồng, bàn mở rộng, đồ có thể tháo lắp, hệ tủ kệ ghép module. Joe Colombo còn thiết kế những khối sinh hoạt gom giường, tủ, bếp vào một cụm.
Một số mẫu kinh điển được ghi nhận rộng rãi
Danh sách dưới chỉ gồm những mẫu được sách và bảo tàng thiết kế nhắc thường xuyên, kèm thông tin đã được ghi nhận rộng rãi. Mục đích là giúp nhận ra hình dáng và tinh thần, không phải để khuyên mua:
| Mẫu | Nhà thiết kế | Năm | Vì sao đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| Ghế Superleggera | Gio Ponti | 1957 | Ghế gỗ khung mảnh, mặt đan, cực nhẹ; tiếp nối ghế làng chài vùng Chiavari |
| Đèn cây Arco | Achille và Pier Giacomo Castiglioni | 1962 | Cần thép cong vươn xa từ chân đá marble, chiếu sáng bàn mà không cần khoan trần |
| Ghế bành Lady | Marco Zanuso | 1951 | Dùng mút cao su xốp tạo dáng mềm, mở đường cho đồ bọc hiện đại |
| Ghế Universale | Joe Colombo | Thập niên 1960 | Ghế nhựa đúc liền khối, chân tháo được, xếp chồng được |
| Ghế lười Sacco | Piero Gatti, Cesare Paolini, Franco Teodoro | 1968 | Túi đựng hạt xốp nhỏ, ôm theo người ngồi, không khung |
| Đèn bàn Eclisse | Vico Magistretti | 1965 | Chao xoay bên trong chao, điều chỉnh độ che sáng như nhật thực |
Nhiều mẫu trong số này vẫn được sản xuất theo giấy phép tới nay, đồng thời cũng bị sao chép rộng rãi. Nhận ra mẫu kinh điển không có nghĩa là món trước mặt là bản chính hãng; chuyện đó cần giấy tờ và cách kiểm riêng, bàn ở danh mục thẩm định hàng nhập.
Về giá trị phong cách, một bản sao chép làm ẩu sai tỉ lệ, dùng vật liệu kém sẽ mất đúng cái tinh tế khiến mẫu gốc nổi tiếng: độ mảnh của khung, độ cong của lưng, độ cân của đèn.
Hiện đại Ý khác mid-century Mỹ và Bắc Âu thế nào
Cùng thời kỳ, Mỹ có những thiết kế dùng gỗ dán uốn, sợi thuỷ tinh, sản xuất công nghiệp quy mô lớn, hướng tới sự tiện dụng và đại trà. Bắc Âu, nhất là Đan Mạch, nổi tiếng với đồ gỗ thủ công tinh tế, dáng mềm, màu tự nhiên, ưu tiên sự ấm áp và hài hoà. Cả hai đều ảnh hưởng tới Ý và ngược lại.
Hiện đại Ý khác ở chỗ táo bạo hơn về hình. Một chiếc đèn có thể là một cung thép dài hai mét, một chiếc ghế có thể là cái túi hạt xốp, một chiếc sofa có thể là những khối mút tách rời. Màu sắc cũng mạnh hơn: đỏ, cam, vàng, xanh lá xuất hiện ở nhựa và vải. Đồng thời, nhiều mẫu Ý vẫn dùng đá marble, đồng thau, da, là những chất liệu mang tính truyền thống.
Một cách nhìn nhanh: đồ Bắc Âu thì muốn trở thành nền ấm cho cuộc sống; đồ Mỹ cùng thời muốn tiện dụng cho số đông; đồ Ý thì thường muốn được nhìn ngắm như một vật thể. Vì vậy trong căn phòng, một món hiện đại Ý thường đóng vai điểm nhấn, còn đồ Bắc Âu thường đóng vai nền.
Biết điều này giúp phối đồ tốt hơn: không nên đặt quá nhiều món hiện đại Ý mang tính điêu khắc trong một phòng, vì chúng tranh nhau sự chú ý. Một đèn, một ghế, đặt trên nền đồ đơn giản là đủ.
Đưa tinh thần hiện đại Ý giữa thế kỷ 20 vào căn hộ
Căn hộ 60–75 m² ở đô thị Việt Nam có nhiều điểm giống căn hộ Milan thập niên 1960: diện tích vừa phải, trần không cao, cần đồ gọn. Trình tự gợi ý:
- Chọn nền trung tính ấm: tường trắng ngà, sàn gỗ tông trung bình, rèm vải sáng.
- Chọn một món điểm nhấn hiện đại Ý: một đèn cây có cần cong, một ghế bành dáng tròn hay một ghế gỗ khung mảnh mặt đan.
- Sofa chân lộ, tay vịn mảnh, bọc vải màu ấm như cam đất, vàng mù tạt hoặc xanh rêu; tránh sofa khối kín sát sàn.
- Bàn ăn mặt tròn hoặc bầu dục, chân giữa hoặc chân thon; ghế ăn nhẹ, có thể xếp chồng.
- Hệ kệ module treo tường hoặc kệ thấp chân thon để sách, đĩa than, gốm; để trống một phần.
- Đèn: một đèn cây hoặc đèn bàn dáng điêu khắc, kết hợp đèn trần dịu; ánh sáng ấm.
- Một mảng màu mạnh duy nhất: một ghế đỏ, một tấm thảm cam, một bình gốm xanh lam.
Phong cách này hợp với người trẻ, gia đình nhỏ, người thích đồ có câu chuyện thiết kế. Nó cũng dễ phối với đồ gỗ cũ Việt Nam thời bao cấp, vốn có nhiều món chân thon, mặt gỗ mỏng mang tinh thần hiện đại tương tự.
Lưu ý khi dùng đồ phong cách này ở Việt Nam
Một số đặc điểm của đồ hiện đại giữa thế kỷ 20 cần chú ý trong khí hậu và nếp sống Việt:
- Mút cao su và mút xốp lão hoá theo thời gian, nhất là trong nóng ẩm; đồ cũ có thể cần thay mút. Hỏi về loại mút và khả năng thay thế khi mua.
- Nhựa đúc để dưới nắng trực tiếp có thể bạc màu và giòn dần; đặt xa cửa kính hướng tây.
- Chân mảnh cần sàn phẳng; sàn gạch không đều làm ghế, bàn cập kênh. Dùng nút chân điều chỉnh.
- Đèn châu Âu dùng chuẩn phích cắm và có khi chuẩn đui bóng khác; nhờ thợ điện có nghề kiểm tra trước khi cắm.
- Gỗ dán uốn chịu ẩm tốt nếu lớp phủ còn nguyên; vết trầy sâu để nước thấm vào có thể làm bong lớp mặt.
- Đồ cổ thật của thời kỳ này là món sưu tầm, giá trị phụ thuộc nguồn gốc; trang không đi vào phần mua bán đồ cổ.
Với phần lớn gia đình, lựa chọn thực tế là đồ mới làm theo tinh thần hiện đại giữa thế kỷ 20, đúng tỉ lệ, vật liệu tốt, thay vì săn bản cũ hay mua bản sao rẻ. Tinh thần quan trọng hơn danh tiếng của từng mẫu.
Từ hiện đại tới hậu hiện đại: chuyện gì xảy ra sau đó
Cuối thập niên 1960, một số nhóm kiến trúc sư trẻ ở Florence và Milan phản ứng lại sự ngăn nắp của thiết kế hiện đại bằng những dự án mang tính phê phán, được gọi là thiết kế cấp tiến. Họ làm đồ đạc và đề xuất không gian để đặt câu hỏi về lối sống tiêu dùng hơn là để bán.
Năm 1981, nhóm Memphis quanh Ettore Sottsass ra mắt ở Milan với những món đồ màu sắc rực rỡ, hình học lạ, chất liệu laminate in hoa văn. Đây là đỉnh của hậu hiện đại trong thiết kế Ý, đối lập hẳn với sự tiết chế trước đó. Tinh thần Memphis thỉnh thoảng quay lại trong trang trí hiện nay ở dạng những món nhỏ nhiều màu.
Sau làn sóng ấy, thiết kế Ý trở về với sự tiết chế, dẫn tới tối giản kiểu Milan đương đại được bàn ở bài riêng. Nhìn cả chặng đường, có thể thấy một đường dây xuyên suốt: chất liệu được tôn trọng, hình dáng được nghĩ kỹ, và xưởng sản xuất đi cùng nhà thiết kế. Đó là điều người làm nhà ở Việt Nam có thể học, bất kể chọn nhánh nào.
Câu hỏi thường gặp
Mid-century modern có phải chỉ là phong cách Mỹ không?
Không. Cụm từ này hay gắn với thiết kế Mỹ, nhưng cùng thời Ý, Đan Mạch, Thuỵ Điển, Phần Lan đều có dòng hiện đại riêng. Hiện đại Ý nổi bật ở hình dáng táo bạo, thử nghiệm vật liệu mới và kết hợp với chất liệu truyền thống như đá, đồng thau.
Ghế Superleggera có gì đặc biệt?
Superleggera là ghế gỗ do Gio Ponti thiết kế, ra mắt năm 1957, nổi tiếng vì cực nhẹ mà vẫn chắc, khung gỗ tiết diện mảnh, mặt ngồi đan. Nó phát triển từ kiểu ghế truyền thống của thị trấn Chiavari, cho thấy cách thiết kế Ý hiện đại kế thừa nghề thủ công.
Đèn Arco được thiết kế để giải quyết vấn đề gì?
Đèn Arco của anh em Castiglioni năm 1962 cho phép chiếu sáng một chiếc bàn ở giữa phòng như đèn thả, nhưng không cần khoan trần. Cần thép cong vươn xa từ một khối đá marble nặng làm đối trọng, vừa là giải pháp kỹ thuật vừa là hình dáng điêu khắc.
Đồ hiện đại Ý giữa thế kỷ 20 có hợp căn hộ nhỏ không?
Rất hợp, vì nhiều mẫu được nghĩ cho căn hộ đô thị nhỏ: chân thon làm phòng thoáng, ghế xếp chồng, bàn mở rộng, kệ module. Chỉ nên chọn một hai món mang tính điêu khắc làm điểm nhấn để căn hộ không bị rối.
Làm sao phân biệt bản sao và bản chính của một mẫu kinh điển?
Bản chính thường đi kèm giấy tờ của nhà sản xuất có giấy phép, dấu hoặc nhãn trên sản phẩm, vật liệu và tỉ lệ đúng thiết kế. Nên đối chiếu với thông tin công khai của nhà sản xuất và xem danh mục thẩm định hàng nhập của trang để biết các bước kiểm tra.
Có thể kết hợp đồ hiện đại Ý với đồ gỗ cũ Việt Nam không?
Có, và thường hợp. Nhiều đồ gỗ Việt Nam thời thập niên 1960 tới 1980 có chân thon, mặt gỗ mỏng, dáng đơn giản, gần tinh thần hiện đại giữa thế kỷ 20. Giữ chung tông gỗ và thêm một món điểm nhấn kiểu Ý là đủ tạo sự liền mạch.