Ba loại gỗ tự nhiên gặp nhiều nhất trên đồ nội thất Ý hiện nay là óc chó (tiếng Ý: noce), sồi châu Âu (rovere) và tần bì (frassino). Óc chó có màu nâu sô-cô-la, vân uốn mềm, sang nhưng mềm hơn hai loại kia; sồi màu vàng nâu nhạt, vân thẳng có những vệt "tia gỗ" lấp lánh, cứng và ổn định; tần bì sáng màu, vân rõ như sồi nhưng không có tia gỗ, dẻo dai nên hay dùng cho ghế.
Phân biệt được ba loại này giúp bạn đọc đúng catalogue, hỏi đúng người bán, và chọn gỗ hợp với từng món: mặt bàn ăn cần cứng chịu va đập, chân ghế cần dẻo, tủ áo cần ổn định khi trời nồm. Bài này đi qua từng loại, cách nhận bằng mắt và tay, những biến thể tên gọi dễ nhầm, và chuyện độ ẩm khi đồ gỗ châu Âu về nhà Việt.
Ba loại gỗ trong một bảng
Bảng dưới tóm tắt những gì nhìn và sờ được. Độ cứng ghi theo so sánh tương đối giữa ba loại, không phải số đo của một lô gỗ cụ thể:
| Óc chó (noce) | Sồi châu Âu (rovere) | Tần bì (frassino) | |
|---|---|---|---|
| Màu khi mới | Nâu sô-cô-la, có vệt tím xám; dát gỗ màu kem | Vàng nâu nhạt tới nâu mật ong | Kem sáng, hơi vàng |
| Vân | Uốn lượn, có chỗ xoắn, ít tia | Thẳng hoặc núi; xẻ xuyên tâm thấy tia gỗ sáng như vảy | Thẳng, rõ, tương phản; không có tia gỗ lớn |
| Độ cứng tương đối | Mềm nhất trong ba | Cứng | Cứng, dẻo |
| Đổi màu theo thời gian | Sáng dần, ngả nâu ấm | Sẫm dần, ngả hổ phách | Ngả vàng nhẹ |
| Dùng nhiều cho | Mặt bàn, tủ, kệ, ốp tường, veneer cao cấp | Sàn, bàn, tủ, khung giường | Ghế, chân bàn, khung uốn, đồ nhuộm màu |
Một mẹo nhớ nhanh: thấy những vệt sáng ngắn như vảy cá chạy ngang thớ gỗ là gần như chắc sồi (tia gỗ hiện rõ khi gỗ được xẻ xuyên tâm). Tần bì có vân giống sồi nhưng không có các vệt đó. Óc chó thì màu nói lên tất cả, trừ khi đã bị tẩy hoặc nhuộm.
Ba loại gỗ này đều có thể được nhuộm, nên màu không phải bằng chứng tuyệt đối. Sồi nhuộm sẫm có thể trông giống óc chó từ xa; nhìn gần, vân và tia gỗ của sồi vẫn lộ ra.
Gỗ óc chó: "noce nazionale" và "noce canaletto"
Trong ngành nội thất Ý, chữ noce có thể chỉ hai loài khác nhau. Noce nazionale hay óc chó châu Âu là loài Juglans regia — chính là cây cho quả óc chó ăn được — màu nâu vàng ấm, vân đa dạng, nguồn gỗ ít và đắt. Noce canaletto là tên người Ý gọi óc chó đen Bắc Mỹ (Juglans nigra), màu sẫm hơn, đồng đều hơn, và là loại phổ biến hơn trên đồ nội thất Ý hiện đại. Cả hai đều là óc chó thật, chỉ khác loài và nguồn.
Óc chó được yêu thích vì vừa đủ cứng để làm bàn, vừa dễ gia công tinh, chạm khắc, uốn cạnh; vân đẹp tự nhiên nên ít cần nhuộm. Điểm yếu là mặt gỗ mềm hơn sồi và tần bì, nên mặt bàn óc chó dễ hằn vết khi viết mạnh bằng bút bi hay đặt vật nặng có cạnh. Nhiều hãng Ý xử lý bằng dầu hoặc lớp phủ mờ cho mặt bàn để vẫn giữ cảm giác gỗ mà tăng khả năng chống nước.
Một chi tiết hay bị hỏi: trên tấm óc chó đôi khi thấy vệt màu kem nhạt ở mép. Đó là dát gỗ (phần gỗ non gần vỏ cây). Có hãng loại bỏ để đồng màu, có hãng giữ lại như dấu hiệu gỗ thật. Không phải lỗi, nhưng nếu bạn không thích thì cần nói khi đặt hàng.
Gỗ sồi và gỗ tần bì: hai người anh em hay bị nhầm
Sồi châu Âu khác sồi trắng Mỹ. Rovere trong catalogue Ý thường là sồi châu Âu (các loài Quercus robur, Quercus petraea), màu ấm, tia gỗ nổi. Sồi trắng Bắc Mỹ cũng hay dùng, màu hơi xám vàng hơn. Cả hai đều cứng, ổn định và nhiều tanin. Ở Việt Nam, chữ "gỗ sồi" trên thị trường có khi lại chỉ loại gỗ khác hẳn, nên khi người bán nói "sồi", hãy hỏi sồi gì, nguồn nào.
Tanin trong sồi phản ứng với sắt. Gỗ sồi có nhiều tanin, gặp sắt và nước sẽ tạo vệt đen xanh. Đặt cốc nước có đáy kim loại, đinh vít sắt không mạ, hoặc dùng búi sắt chà mặt gỗ sồi đều có thể để vết đen. Đây là lý do đồ sồi tốt dùng vít inox hoặc đồng thau.
Tần bì dẻo, chịu uốn, hợp với ghế. Tần bì có sợi dài, chịu va đập và uốn tốt, nên được chọn cho chân ghế, tựa lưng cong, tay vịn uốn hơi nước. Vân rõ của tần bì cũng ăn màu nhuộm đẹp: nhiều ghế Ý màu đen, xanh đậm, đỏ rượu thực ra là tần bì nhuộm, vân vẫn lộ qua lớp màu.
Tần bì kém bền ngoài trời. Tần bì không có khả năng chống mục tự nhiên tốt như một số loại gỗ khác; để nơi ẩm ướt hoặc ngoài trời lâu sẽ mục, mốc. Đồ tần bì là đồ trong nhà. Ghế đặt ban công hở mưa không phải chỗ cho nó.
Sồi nặng và ổn định cho tủ lớn. Sồi xẻ đúng cách co ngót ít hơn nhiều loài khác khi độ ẩm thay đổi, nên hợp với cánh tủ lớn, mặt bàn dài. Dù vậy, "ít" không có nghĩa là không: mọi gỗ tự nhiên đều co giãn, và đồ châu Âu về nhà Việt phải tính chuyện này.
Độ ẩm: chuyện đồ gỗ châu Âu gặp ở nhà Việt
Gỗ luôn trao đổi hơi nước với không khí cho tới khi đạt độ ẩm cân bằng với môi trường xung quanh. Đồ gỗ sản xuất ở Ý được sấy và hoàn thiện cho khí hậu châu Âu, nơi độ ẩm trong nhà thấp hơn đáng kể so với một căn hộ ở Hà Nội tháng ba hay Thành phố Hồ Chí Minh mùa mưa. Khi về Việt Nam, gỗ sẽ hút thêm ẩm và nở ra một chút, nhất là theo chiều ngang thớ.
Với đồ làm đúng kỹ thuật, sự co giãn này đã được tính trước: mặt bàn gỗ đặc bắt vào khung bằng ke cho phép trượt, cánh tủ khung–pano có khe co giãn, mặt ván lớn thường là veneer trên lõi ổn định thay vì gỗ đặc nguyên tấm. Đồ làm kém hoặc đồ "gỗ đặc nguyên tấm" bắt cứng vào khung thì dễ nứt, cong vênh, kẹt ngăn kéo ở mùa nồm rồi hở khe ở mùa khô hanh.
Hai thái cực cần tránh là phòng đóng kín không thông gió trong mùa nồm (gỗ hút ẩm, mốc ở mặt sau tủ) và đồ đặt ngay dưới luồng gió điều hoà chạy liên tục (gỗ khô nhanh, nứt chân chim ở mặt). Máy hút ẩm, giữ phòng ổn định trong khoảng độ ẩm vừa phải và để tủ cách tường vài phân là những việc đơn giản giúp đồ gỗ nhập khẩu sống lâu. Cách xử lý khi gỗ đã cong, nứt thuộc phần bảo quản và phục hồi.
Hoàn thiện dầu, sáp hay sơn phủ: lớp ngoài cùng của đồ gỗ Ý
Dầu thấm. Dầu (thường là dầu gốc thực vật pha sáp cứng) thấm vào thớ gỗ, để lại bề mặt mờ tự nhiên, sờ thấy rõ gỗ. Đồ gỗ óc chó và sồi kiểu Ý hiện đại hay dùng cách này. Ưu điểm là trầy xước nhỏ có thể tự xử lý bằng cách lau thêm dầu; nhược điểm là chịu nước, chịu vết rượu vang, cà phê kém hơn lớp sơn phủ, cần dưỡng lại định kỳ.
Sáp. Sáp tạo lớp mỏng hơi bóng trên bề mặt, sờ mượt, hay gặp ở đồ cổ điển và đồ phục chế. Sáp chịu nhiệt kém: cốc nóng để lại vòng trắng. Ít dùng cho mặt bàn ăn hiện đại.
Sơn phủ mờ hoặc bóng. Lớp polyurethane hoặc acrylic trong suốt tạo màng bảo vệ, chịu nước và vết bẩn tốt nhất, dễ lau. Các hãng Ý thường chọn độ bóng rất thấp để giữ cảm giác gỗ mộc. Nhược điểm là khi trầy sâu thì phải sửa cả mảng, không vá cục bộ dễ như dầu.
Chọn theo cách dùng. Bàn ăn gia đình có trẻ nhỏ, hay đổ nước: sơn phủ mờ là lựa chọn ít lo nhất. Bàn trà, kệ, tủ ít chạm nước: dầu cho cảm giác gỗ thật hơn. Người thích tự chăm đồ và chấp nhận vết dùng sẽ hợp với dầu; người muốn lau là sạch sẽ hợp với sơn phủ.
Hỏi và ghi lại. Khi mua, hỏi rõ lớp hoàn thiện là gì và xin hướng dẫn chăm sóc của hãng. Lau dầu sai loại lên mặt sơn phủ, hoặc lau chất tẩy lên mặt dầu, đều có thể làm hỏng bề mặt.
Nhận gỗ khi đi xem đồ: sáu bước
Những bước sau dùng được cho bàn, tủ, ghế ở cửa hàng hoặc khi nhận hàng. Mục tiêu là biết đang nhìn gỗ gì, gỗ đặc hay veneer, và gỗ có được làm cẩn thận không:
- Nhìn mặt gỗ dưới ánh sáng xiên để thấy vân và tia gỗ. Vệt sáng như vảy là dấu hiệu của sồi.
- Nhìn mép cạnh. Gỗ đặc thấy vân chạy liền từ mặt xuống cạnh. Veneer thường thấy đường viền mỏng ở cạnh, hoặc cạnh được dán nẹp riêng.
- Lật mặt dưới, xem mặt sau. Phần khuất cho biết nhiều điều: gỗ đặc cùng loại, gỗ rẻ hơn, hay ván công nghiệp. Hãng tốt hoàn thiện cả mặt sau.
- Gõ nhẹ. Mặt bàn gỗ đặc dày cho tiếng đặc, trầm. Mặt rỗng hoặc ván tổ ong cho tiếng vang. Tiếng gõ không nói gỗ gì, chỉ gợi ý cấu tạo.
- Xem mối ghép. Mộng, chốt gỗ, ke kim loại có cho phép mặt gỗ co giãn không? Mặt bàn gỗ đặc bắt vít chết vào khung là dấu hiệu đáng lo.
- Hỏi tài liệu: tên loài gỗ, gỗ đặc hay veneer trên lõi gì, lớp hoàn thiện dầu, sáp hay sơn phủ. Ghi vào hợp đồng.
Nếu cần biết chắc loài gỗ cho một món có giá trị lớn, có những phòng thí nghiệm giám định gỗ theo cấu tạo hiển vi. Với đồ nội thất thông thường, giấy tờ của hãng và quan sát kỹ thường đủ.
Chọn gỗ theo từng món trong nhà
Không có gỗ tốt nhất, chỉ có gỗ hợp với món và cách dùng. Một vài gợi ý theo kinh nghiệm chung:
- Bàn ăn gia đình dùng hằng ngày: sồi chịu va đập tốt hơn, vết dao dĩa ít hằn; óc chó đẹp hơn nhưng nên có lớp hoàn thiện chịu nước và chấp nhận vết dùng.
- Bàn trà, kệ tivi, tủ thấp: óc chó là lựa chọn phổ biến trong phong cách Ý hiện đại, ít bị va chạm mạnh nên điểm yếu về độ cứng không đáng kể.
- Ghế ăn, ghế bành có khung lộ: tần bì hoặc sồi cho độ dẻo và chắc; óc chó cho ghế ít dùng, đặt làm điểm nhấn.
- Tủ áo, tủ bếp cánh lớn: thường là veneer gỗ trên lõi ổn định, không phải gỗ đặc. Đó là lựa chọn kỹ thuật đúng cho cánh lớn, không phải cách làm rẻ.
- Sàn gỗ: sồi chiếm ưu thế ở châu Âu nhờ độ cứng và ổn định; ở nhà Việt, sàn kỹ thuật nhiều lớp với mặt sồi thật thường chịu ẩm tốt hơn sàn gỗ đặc.
Màu sắc thì tuỳ phong cách: óc chó sẫm hợp với tối giản Milan và hiện đại giữa thế kỷ 20; sồi sáng hợp với căn hộ nhỏ cần nhẹ mắt; tần bì nhuộm màu cho điểm nhấn trẻ trung.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ óc chó đổi màu theo thời gian thế nào?
Khác với nhiều loài gỗ sẫm dần, óc chó thường sáng dần và ngả nâu ấm hơn khi tiếp xúc ánh sáng nhiều năm, phần tím xám ban đầu nhạt đi. Vật đặt cố định trên mặt bàn sẽ để lại vùng màu khác. Xoay vị trí đồ trang trí định kỳ giúp mặt gỗ đổi màu đều hơn.
Gỗ tần bì có bị mối mọt không?
Tần bì không có khả năng kháng côn trùng tự nhiên mạnh, nên có thể bị mọt nếu gỗ không được sấy và xử lý đúng. Đồ nội thất Ý đã sấy, hoàn thiện và dùng trong nhà khô ráo thì rủi ro thấp. Thấy mùn gỗ mịn rơi dưới chân ghế hoặc lỗ nhỏ trên mặt gỗ thì cần kiểm tra ngay.
Óc chó châu Âu và óc chó Mỹ cái nào tốt hơn?
Không có cái nào tốt hơn tuyệt đối. Óc chó châu Âu vân đa dạng, màu ấm, nguồn ít nên hiếm hơn. Óc chó đen Mỹ màu sẫm đều, nguồn ổn định, dễ đồng bộ màu cho cả bộ đồ. Chọn theo màu và vân bạn thích; điều cần là người bán ghi đúng loài.
Có nên mua bàn ăn mặt gỗ đặc nguyên tấm ở Việt Nam?
Có thể, nếu bàn được làm để co giãn: mặt ghép từ nhiều thanh, bắt vào khung bằng ke trượt, gỗ đã sấy phù hợp. Mặt gỗ đặc rất rộng bắt cứng vào khung dễ nứt ở khí hậu thay đổi độ ẩm nhiều. Hỏi người bán cách mặt bàn được liên kết với khung.
Làm sao biết đồ gỗ là sồi thật chứ không phải gỗ khác nhuộm màu?
Nhìn tia gỗ trên mặt xẻ xuyên tâm, nhìn mép cạnh và mặt dưới để xem vân có liền không, và yêu cầu ghi tên loài gỗ vào hợp đồng. Nhiều loài gỗ rẻ hơn được nhuộm màu sồi trông rất giống từ xa; nhìn gần dưới ánh sáng xiên thường phân biệt được.
Vì sao mặt bàn gỗ óc chó có vết lõm sau khi viết?
Vì óc chó mềm hơn sồi và tần bì, và lớp hoàn thiện dầu hay sáp mỏng không tạo lớp cứng bảo vệ. Viết mạnh trên giấy mỏng sẽ hằn nét chữ xuống gỗ. Dùng tấm lót khi viết hoặc làm việc, và chấp nhận một số vết dùng như một phần của đồ gỗ thật.