Đồ gỗ và veneer nhập từ Ý thường được sấy và hoàn thiện ở độ ẩm phù hợp với nhà châu Âu, khô hơn nhiều so với mùa nồm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam. Khi về nhà Việt, gỗ hút ẩm, trương nở không đều, dẫn tới cánh tủ cong, ngăn kéo kẹt, veneer phồng hoặc bong mép, keo yếu đi và mốc mọc ở mặt sau, trong lòng tủ. Giữ độ ẩm phòng ổn định, kê đồ cách tường, thông gió trong lòng tủ và lau khô kịp thời là bốn việc giữ đồ gỗ Ý bền nhất.
Phần lớn hư hỏng của đồ gỗ trong khí hậu nóng ẩm diễn ra chậm và bắt đầu ở chỗ khuất, nên đến khi thấy thì đã khó sửa. Bài này giải thích cơ chế, cách nhận ra sớm và những việc tự làm được, cùng ranh giới khi nào phải gọi thợ hoặc báo người bán.
Vì sao gỗ châu Âu "khó sống" ở nhà Việt
Gỗ là vật liệu hút ẩm: nó luôn trao đổi hơi nước với không khí cho tới khi đạt cân bằng. Độ ẩm của gỗ khi cân bằng phụ thuộc vào độ ẩm và nhiệt độ của không khí xung quanh. Đồ gỗ sản xuất cho thị trường châu Âu được sấy để đạt mức ẩm phù hợp với nhà có sưởi, không khí khô. Khi chuyển tới nơi độ ẩm không khí thường xuyên cao, gỗ hút thêm nước và nở ra.
Vấn đề là gỗ nở không đều theo các chiều: theo chiều dọc thớ gần như không đổi, nhưng theo chiều ngang thớ nở đáng kể. Một tấm mặt bàn gỗ đặc rộng có thể nở thêm vài milimét theo chiều ngang trong mùa ẩm, rồi co lại trong mùa khô. Nếu kết cấu không chừa chỗ cho chuyển động này, hoặc một mặt bị phủ kín còn mặt kia để trần, tấm gỗ sẽ cong, nứt hoặc kéo bung mộng.
Veneer là lớp gỗ thật lạng mỏng dán lên ván nền như ván dăm, ván sợi MDF hay ván ép. Lớp này mỏng nên ổn định hơn gỗ đặc, nhưng có điểm yếu riêng: keo dán và mép cạnh. Ẩm thấm vào ván nền qua mép không được dán kín hoặc chỗ dán cạnh bị hở, ván nền trương, đẩy veneer phồng lên hoặc bong ra. Ván dăm đã trương nở vì nước thường không trở lại như cũ khi khô.
Dấu hiệu sớm cần để ý trong và sau mùa nồm
Hãy kiểm tra đồ gỗ ít nhất hai lần một năm: giữa mùa nồm và đầu mùa khô. Những dấu hiệu sau xuất hiện trước khi hỏng thật:
- Cánh tủ không còn khép thẳng hàng, khe giữa hai cánh hẹp ở trên rộng ở dưới hoặc ngược lại.
- Ngăn kéo nặng tay, rít dù trước đó trơn; thường do thùng ngăn kéo hoặc khung trương nở.
- Mép veneer hơi gồ lên khi vuốt ngón tay dọc cạnh bàn, cạnh cánh tủ, nhất là ở góc.
- Đốm trắng hoặc xanh mờ ở mặt sau tủ, đáy ngăn kéo, mặt dưới bàn, những chỗ tối và ít thông gió.
- Mùi ẩm mốc khi mở tủ áo, tủ ly đóng kín lâu ngày.
- Lớp hoàn thiện mờ trắng trên bề mặt gỗ sơn bóng sau vài ngày nồm, dấu hiệu hơi ẩm bị giữ lại trong lớp phủ.
- Khe hở ở mối ghép giữa mặt bàn và khung, hoặc giữa các tấm ghép, thay đổi theo mùa.
Một khe hở mở ra trong mùa khô rồi khép lại trong mùa ẩm là chuyển động bình thường của gỗ đặc, không phải lỗi. Đáng lo là khi nó không khép lại, hoặc kèm theo nứt, cong rõ rệt.
Giữ độ ẩm: biện pháp và mức hiệu quả
Không có cách nào ngăn được hoàn toàn mùa nồm, nhưng có thể giảm biên độ dao động độ ẩm mà gỗ phải chịu. Gỗ chịu được mức ẩm trung bình ổn định tốt hơn nhiều so với lên xuống liên tục:
| Biện pháp | Tác dụng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Máy hút ẩm trong phòng có đồ gỗ quý | Kéo độ ẩm về mức trung bình trong những ngày nồm | Đóng cửa phòng khi chạy; đổ nước hoặc nối ống xả; theo dõi bằng ẩm kế |
| Chế độ làm khô của điều hoà | Giảm ẩm khá tốt khi trời nóng ẩm | Kém hiệu quả khi trời lạnh ẩm; không thay hẳn máy hút ẩm |
| Đóng cửa sổ những ngày nồm | Không cho khí ẩm ấm từ ngoài vào gặp tường, đồ đạc lạnh | Mở lại khi trời hanh để thông gió |
| Kê đồ cách tường vài phân | Không khí lưu thông ở mặt sau, giảm mốc | Đặc biệt với tường ngoài, tường nhà vệ sinh |
| Gói hút ẩm trong lòng tủ | Giảm ẩm cục bộ trong tủ kín | Thay định kỳ; chỉ là hỗ trợ |
| Mở tủ thông gió ngày khô ráo | Đẩy khí ẩm tích tụ ra ngoài | Không mở trong những ngày nồm nặng |
Mức độ ẩm phòng nhiều tài liệu bảo quản đồ gỗ khuyến nghị nằm quanh khoảng giữa, đại khái 40–60%. Ở nhà Việt, giữ được dưới khoảng 65–70% trong mùa nồm đã là một cải thiện lớn so với để mặc trời.
Đừng chạy máy hút ẩm quá mạnh rồi tắt hẳn, khiến độ ẩm tụt nhanh rồi tăng vọt. Gỗ ghét sự thay đổi đột ngột hơn là mức ẩm hơi cao nhưng ổn định.
Veneer bong mép: tự dán được khi nào, khi nào gọi thợ
Mép veneer bong một đoạn ngắn, chưa gãy, ván nền chưa trương là trường hợp có thể tự xử lý. Cách làm phổ biến: làm sạch bụi dưới mép bong bằng chổi mềm hoặc thổi khí, luồn một lượng nhỏ keo dán gỗ gốc nước vào khe bằng que mảnh, ép mép xuống, lau keo tràn ngay bằng khăn ẩm, rồi kẹp hoặc đè vật nặng có lót gỗ phẳng và giấy chống dính trong thời gian keo khô theo hướng dẫn. Đặt kẹp vừa đủ lực; lực quá mạnh làm veneer lõm hoặc nứt.
Không nên tự làm khi: mảng bong lớn giữa mặt bàn (phồng hình bọt), veneer đã nứt hoặc mất mảnh, ván nền đã trương xốp và mủn khi ấn, hoặc mặt có lớp sơn bóng cao. Mảng phồng giữa mặt cần thợ rạch theo thớ, bơm keo và ép phẳng; mất mảnh cần ghép veneer cùng loại, cùng hướng vân; ván nền trương thường phải thay phần đó. Sau khi dán, lớp hoàn thiện quanh chỗ sửa thường phải xử lý lại cho đều màu, đều độ bóng.
Với đồ còn bảo hành, hãy báo người bán trước, kể cả khi bạn nghĩ mình tự dán được. Bong veneer sớm ở chỗ không có va chạm hay nước đổ có thể là lỗi dán cạnh từ nhà máy.
Mốc trên đồ gỗ: lau thế nào, cái gì tuyệt đối không dùng
Mốc trên đồ gỗ thường mọc ở bề mặt chưa hoàn thiện kỹ: mặt sau tủ, đáy ngăn kéo, mặt dưới bàn. Khi thấy đốm mốc, trước hết giảm độ ẩm của phòng và mang đồ ra chỗ khô ráo, thoáng gió nếu được. Sau đó dùng khăn khô hoặc bàn chải mềm phủi mốc ra ngoài trời để bào tử không phát tán trong nhà, rồi lau bằng khăn ẩm vắt kiệt với một chút dung dịch tẩy rửa nhẹ, cuối cùng lau khô hoàn toàn. Đeo khẩu trang khi làm.
Không dùng thuốc tẩy javel hay chất tẩy có clo trên đồ gỗ hoàn thiện: chúng làm bạc màu gỗ, hỏng lớp phủ và không ngăn mốc quay lại nếu độ ẩm vẫn cao. Không lau bằng nhiều nước, không phơi nắng gắt để "diệt mốc" vì nắng làm gỗ nứt và bạc màu.
Mốc ăn sâu thành vệt đen trong thớ gỗ trần thì lau bề mặt không hết. Lúc này cần thợ chà nhẹ và hoàn thiện lại. Với tủ áo, tủ ly bị mốc lặp đi lặp lại, nguyên nhân gần như luôn là chỗ đặt: sát tường ngoài thấm, cạnh nhà vệ sinh, hoặc tủ đóng kín không thông gió. Sửa chỗ đặt mới giải quyết được tận gốc.
Cong vênh và mộng lỏng: chờ, chỉnh hay sửa
Cánh tủ cong nhẹ trong mùa nồm nhiều khi tự thẳng lại phần nào khi trời khô, nhất là với cánh gỗ đặc. Trước khi gọi thợ, hãy chờ qua mùa và theo dõi. Với cánh tủ dùng bản lề châu Âu, nhiều sai lệch có thể chỉnh bằng các vít chỉnh của bản lề, việc này nằm trong bài riêng về khớp nối.
Mặt bàn gỗ đặc cong rõ và không trở lại thường là do hai mặt hút ẩm không đều, ví dụ mặt trên phủ dầu kỹ nhưng mặt dưới để trần, hoặc bàn đặt sát nguồn nhiệt một phía. Thợ có thể nắn, nhưng nếu không sửa nguyên nhân thì sẽ cong lại. Đây là chỗ nên hỏi người bán về cách hoàn thiện mặt dưới khi mua đồ gỗ đặc nhập khẩu.
Mộng ghép lỏng ở chân bàn, chân ghế do gỗ co ngót trong mùa khô sau một mùa trương nở: đừng chỉ bắn thêm vít. Cách đúng là tháo mộng, làm sạch keo cũ, dán lại bằng keo gỗ phù hợp và kẹp đủ thời gian. Đồ ghế gỗ Ý cao cấp thường dùng mộng âm dương hoặc chốt gỗ, sửa đúng cách thì bền như mới.
Gỗ hoàn thiện dầu, sáp và gỗ sơn phủ: chăm khác nhau thế nào
Đồ gỗ Ý có hai họ hoàn thiện chính. Họ thứ nhất là sơn phủ tạo màng: polyurethane, sơn mài trong hoặc màu, phủ kín bề mặt như một lớp áo. Gỗ bên dưới ít tiếp xúc trực tiếp với không khí và chất lỏng, nên chỉ cần lau ẩm nhẹ và lau khô; không cần, và cũng không nên, bôi dầu hay sáp. Họ thứ hai là hoàn thiện dầu hoặc dầu sáp, rất phổ biến trên gỗ óc chó, gỗ sồi của các dòng đồ gỗ đặc Bắc Ý: dầu thấm vào thớ, giữ được cảm giác chạm vào gỗ thật, nhưng bảo vệ mỏng hơn và cần dưỡng lại định kỳ.
Với gỗ hoàn thiện dầu, vết nước để lâu dễ thành quầng sẫm, vết ly nóng có thể để lại vòng trắng, và mùa nồm gỗ hút ẩm nhanh hơn gỗ sơn phủ. Đổi lại, vết xước nông hay quầng nhẹ thường sửa được tại chỗ bằng cách chà rất nhẹ theo thớ và thoa lại đúng loại dầu hãng khuyên, điều gần như không làm được trên gỗ sơn phủ mà không để lại vệt.
Lịch dưỡng dầu thường được hãng ghi trong hướng dẫn kèm theo, phụ thuộc vào mức độ sử dụng: mặt bàn ăn lau rửa mỗi ngày cần dưỡng dày hơn tủ trang trí. Nên dưỡng vào những ngày khô ráo, không làm giữa tuần nồm vì dầu khô chậm, dễ bắt bụi và lên mốc. Đừng thay dầu của hãng bằng dầu ăn hay dầu dừa: chúng không khô cứng, để lâu bị ôi và dính.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gỗ Ý nhập khẩu có cần "để cho quen khí hậu" trước khi dùng không?
Có ích. Sau khi mở kiện, để đồ gỗ trong phòng sẽ sử dụng vài ngày đến vài tuần trước khi lắp cố định hoặc chất đồ nặng giúp gỗ dần cân bằng với độ ẩm mới. Tránh mở kiện ngay ở nơi quá ẩm hoặc để đồ dưới nắng. Theo dõi cánh và ngăn kéo trong vài tháng đầu.
Máy hút ẩm nên đặt ở đâu để bảo vệ đồ gỗ?
Đặt trong phòng có đồ gỗ quý, đóng cửa phòng khi chạy để máy không phải hút ẩm cho cả nhà. Không đặt sát ngay cạnh đồ gỗ hay thổi luồng gió thẳng vào một phía. Dùng ẩm kế để biết lúc nào cần chạy, thay vì chạy liên tục hoặc chỉ bật khi thấy tường đổ mồ hôi.
Có nên bôi dầu hay sáp lên đồ gỗ Ý mùa nồm để chống ẩm không?
Chỉ dùng loại dầu hoặc sáp đúng với lớp hoàn thiện của món đồ, theo hướng dẫn của hãng. Đồ gỗ sơn phủ kín không cần và không hấp thụ dầu; bôi lên chỉ tạo lớp nhờn. Đồ gỗ hoàn thiện dầu cần dưỡng lại định kỳ, nhưng không nên làm vào đúng những ngày ẩm nhất.
Veneer bị phồng do nước đổ có sửa được không?
Nếu chỉ phồng nhẹ do keo yếu, thợ có thể bơm keo và ép phẳng. Nếu nước đã thấm vào ván nền và làm ván dăm trương xốp, phần ván đó thường phải cắt bỏ và thay, rồi dán veneer mới cùng vân. Lau khô nước đổ trên đồ veneer ngay lập tức là cách phòng tốt nhất.
Tủ gỗ đặt sát tường có sao không?
Đặt sát tường làm không khí ở mặt sau không lưu thông, dễ đọng ẩm và lên mốc, nhất là tường ngoài hoặc tường giáp nhà vệ sinh hay bị thấm. Nên kê cách tường vài phân. Nếu tủ phải cố định vào tường để chống đổ, dùng ke chống đổ có khoảng hở chứ không áp sát mặt sau.
Khe hở giữa các tấm gỗ mặt bàn mở ra rồi khép lại có phải lỗi không?
Thường không phải lỗi. Gỗ đặc co nở theo mùa, và kết cấu tốt được thiết kế để cho phép chuyển động này. Khe mở vào mùa khô và khép vào mùa ẩm là bình thường. Đáng báo người bán khi khe không khép lại, kèm nứt, hoặc mặt bàn cong rõ.