Nubuck là lớp mặt của da được chà nhẹ để nổi một lớp lông rất mịn, sờ như nhung; da lộn (suede) phần lớn là da lớp dưới được chà xơ, lông dài và thô hơn. Da thuộc thực vật là da được thuộc bằng tanin chiết từ vỏ cây, gỗ, quả thay vì muối crom, nên cứng cáp hơn lúc mới và đổi màu đẹp theo năm. Cả ba đều đẹp trên ghế bành, đôn, đầu giường kiểu Ý, nhưng đều nhạy với nước, dầu và nắng hơn da phủ màu.
Điểm chung của ba chất liệu này là bề mặt "sống": nó ghi lại dấu tay, vết ngồi, ánh nắng, và thay đổi theo người dùng. Với người thích vẻ đó, đây là lý do để chọn; với người muốn đồ luôn như mới, đây là lý do để tránh. Bài này giải thích từng loại được làm thế nào, dùng ở đâu trong nhà là hợp lý, và những gì cần chấp nhận khi sống ở thành phố nóng ẩm.
Thuộc crom và thuộc thực vật: hai cách biến da sống thành da
Mọi tấm da trên sofa đều đã qua công đoạn thuộc, tức là xử lý để sợi collagen không còn bị phân huỷ, chịu được nước và nhiệt. Hiện nay phần lớn da trên thế giới được thuộc bằng muối crom (crom III): nhanh, chỉ mất vài ngày, cho da mềm, mỏng, nhuộm được nhiều màu tươi, chịu nhiệt tốt. Hầu hết sofa da thông thường dùng da thuộc crom.
Thuộc thực vật là cách cũ hơn nhiều: ngâm da trong dung dịch tanin chiết từ vỏ cây sồi, gỗ hạt dẻ, cây mimosa, quả của một số loài cây, kéo dài nhiều tuần. Da ra cứng và chắc hơn, có mùi gỗ đặc trưng, màu nền thường là các tông nâu, mật ong, đất. Vùng Toscana của Ý, quanh Santa Croce sull’Arno, nổi tiếng với nghề này và có cả một hiệp hội các xưởng thuộc thực vật tự đặt tiêu chuẩn và cấp nhãn cho thành viên.
Trong nội thất, da thuộc thực vật hay gặp ở ghế có dây da căng, ghế kiểu yên ngựa, tay nắm tủ bọc da, khay, đôn, và ghế bành có lớp da dày ít đường may. Nó ít dùng cho sofa đệm mềm vì độ cứng ban đầu. Cũng có loại da "thuộc kết hợp" (thuộc crom rồi thuộc lại bằng tanin thực vật hoặc ngược lại) để vừa mềm vừa có một phần tính chất của da thực vật; tài liệu của hãng sẽ ghi nếu là loại này.
Ba chất liệu đặt cạnh nhau
Bảng so sánh dưới đây dựa trên đặc tính chung của từng loại. Từng xưởng có cách xử lý riêng (tẩm sáp, phủ chống thấm nhẹ) làm thay đổi một phần:
| Nubuck | Da lộn | Da thuộc thực vật | |
|---|---|---|---|
| Là phần nào của da | Lớp mặt, chà nhẹ | Thường là da lớp dưới, chà xơ | Bất kỳ, thường là da nguyên tấm |
| Bề mặt | Lông rất ngắn, mịn, đổi sắc khi vuốt | Lông dài hơn, xốp, mềm | Trơn hoặc hơi sáp, cứng lúc mới |
| Độ bền cơ học | Khá tốt | Thấp hơn, dễ bị mài mòn ở chỗ cọ | Rất tốt, chịu kéo |
| Nước và dầu | Rất nhạy, để lại vệt | Rất nhạy | Nhạy, đốm nước thấy rõ lúc mới |
| Thay đổi theo thời gian | Lông xẹp và bóng ở chỗ hay chạm | Bị nhẵn, xỉn ở chỗ hay chạm | Sẫm dần, lên patina bóng ấm |
| Dùng hợp nhất | Ghế bành, đầu giường, đôn ít dùng | Mặt ít chạm, đệm trang trí | Ghế dây da, chi tiết tay nắm, đồ dùng nhiều tay |
Nhìn bảng sẽ thấy nubuck và da lộn hợp với đồ ít bị chạm, trong khi da thuộc thực vật lại "thích" bị chạm: càng dùng càng đẹp. Đó là hai triết lý ngược nhau, nên đừng gộp chúng thành một nhóm "da cao cấp khó chăm".
Một biến thể hay gặp trong đồ Ý là da sáp (da được tẩm dầu, sáp sau khi thuộc, còn gọi là pull-up): khi gập hoặc kéo, màu sáng ra ở chỗ căng rồi trở lại. Loại này chịu vết xước rất "hiền" vì xoa tay là mờ.
Nubuck và da lộn trong căn hộ Việt
Mồ hôi và dầu tay là vấn đề lớn nhất. Tay vịn ghế bành nubuck sau vài tháng mùa hè thường xẹp lông và sẫm thành vệt bóng. Đây là dầu da và mồ hôi bám vào lông. Bàn chải chuyên dụng và cục tẩy cao su cho nubuck giúp làm nổi lại lông, nhưng không đưa về như mới được hoàn toàn.
Nước làm loang viền. Giọt nước rơi lên nubuck khô lại thường để vết loang có viền rõ. Mẹo của thợ là làm ẩm đều cả mảng rồi để khô tự nhiên cho màu đồng đều, nhưng việc này nên để người có kinh nghiệm làm, nhất là với màu sáng. Xịt chống thấm chuyên dụng cho nubuck giảm được rủi ro, phải thử ở chỗ khuất trước.
Bụi và lông thú cưng bám vào. Bề mặt có lông bắt bụi mịn và lông chó mèo nhiều hơn da trơn. Nhà gần đường lớn, nhiều bụi, phải chải và hút bụi thường xuyên hơn. Với nhà có thú cưng rụng nhiều lông, nubuck ở mặt ngồi chính là lựa chọn khá vất vả.
Đặt ở đâu thì hợp. Ghế bành đọc sách ở góc phòng ngủ, đầu giường bọc nubuck (không ai tựa tóc ướt), đôn ở cuối giường, ghế ăn tiếp khách ít dùng: đó là những vị trí nubuck phát huy vẻ đẹp mà ít bị hành. Sofa chính cho cả nhà ngồi xem phim hằng tối là vị trí khó nhất.
Da thuộc thực vật: già đi đẹp, nhưng lúc mới phải chịu khó
Lúc mới về, đồ da thuộc thực vật thường có màu sáng hơn hình trên catalogue rất nhiều — kiểu màu mật ong nhạt — và cứng tay. Trong vài tháng đầu, ánh sáng và dầu tay làm da sẫm dần, bóng dần. Sau một hai năm, những chỗ hay chạm (tay vịn, mép ghế, tay nắm) sẫm và bóng rõ hơn phần còn lại. Đó gọi là patina, và là lý do người ta chọn chất liệu này.
Giai đoạn đầu cũng là lúc da nhạy nhất: một giọt nước, một vệt dầu từ đồ ăn, một vết xước móng tay đều hiện rất rõ. Theo thời gian, các vết này hoà vào patina chung. Người dùng cần hiểu điều này ngay từ đầu để không hoảng khi chiếc ghế mới có đốm nước sau bữa ăn đầu tiên.
Ở khí hậu nóng ẩm, da thuộc thực vật có ưu điểm là thoáng, không bí như da phủ màu dày; nhược điểm là dễ bắt nấm mốc nếu để trong phòng kín, ẩm lâu ngày, vì tanin thực vật và dầu dưỡng là môi trường nấm ưa. Giữ phòng khô, thông gió, dưỡng da bằng sản phẩm phù hợp với da thực vật (không phải mọi loại kem dưỡng da đều hợp) là phần việc cần cam kết khi chọn chất liệu này.
Một điểm nữa: da thuộc thực vật dễ bị nắng làm sẫm nhanh và không đều. Ghế đặt cạnh cửa sổ sẽ có phần lưng sẫm hơn phần đệm. Nếu muốn patina đều, xoay ghế định kỳ hoặc tránh nắng chiếu thẳng.
Trước khi chọn: năm việc nên làm
Vì ba chất liệu này phản ứng mạnh với môi trường, thử trước khi mua có giá trị hơn mọi lời mô tả:
- Xin mẫu rời và mang về nhà vài ngày. Đặt mẫu ở đúng vị trí định kê ghế, xem dưới ánh nắng và ánh đèn nhà mình.
- Vuốt tay theo hai chiều. Nubuck và da lộn tốt đổi sắc rõ khi vuốt ngược, lông đều; lông thưa, cứng là dấu hiệu chà kém.
- Hỏi về lớp xử lý chống thấm. Có hay không, làm ở xưởng hay cần làm sau khi mua, và sản phẩm chăm sóc nào hãng khuyên dùng.
- Xem một món cũ đã dùng lâu nếu cửa hàng có hàng trưng bày lâu năm. Món cũ cho biết chất liệu sẽ trông thế nào sau vài năm, rõ hơn món mới.
- Hỏi về bảo hành. Nhiều hãng loại trừ thay đổi màu, vết loang và mòn lông ở các chất liệu này khỏi bảo hành vì coi đó là đặc tính tự nhiên. Biết trước để không thất vọng.
Nếu sau năm bước bạn vẫn thấy thích, đó là lựa chọn có hiểu biết. Nếu thấy ngại, một dòng semi-aniline màu đất ấm có thể cho cảm giác gần giống mà dễ sống hơn nhiều.
Phối nubuck, da lộn và da thuộc thực vật trong một căn phòng kiểu Ý
Trong nhà kiểu Ý, ba chất liệu này hiếm khi đứng một mình; chúng được dùng như những lớp kết cấu xen giữa da trơn, gỗ và vải. Một cách phối hay gặp ở phòng khách tối giản: sofa chính bọc semi-aniline hoặc vải dễ chăm, cạnh đó là một ghế bành nubuck màu cát hoặc thuốc lá để tạo điểm mềm, và vài chi tiết da thuộc thực vật trên tay nắm tủ, khay, dây treo đèn để có chỗ "già đi" theo thời gian.
Nguyên tắc là cân bằng giữa bề mặt có lông (nubuck, da lộn, nhung) và bề mặt trơn (da phủ, gỗ sơn mài, đá mài mờ). Quá nhiều bề mặt có lông khiến căn phòng nặng và bắt bụi, nhất là trong căn hộ nhỏ ở thành phố. Quá nhiều bề mặt trơn thì phòng lạnh và vang tiếng. Một hai món có lông trong một phòng khách 20 m² thường là đủ.
Về màu, ba chất liệu này hợp nhất với bảng màu đất mà phong cách Ý hay dùng: be, nâu hạt dẻ, xanh rêu, đỏ gạch nhạt. Chúng cũng đứng tốt cạnh gỗ óc chó và đồng thau xỉn, hai vật liệu khác thường gặp trong nội thất Ý. Tránh đặt nubuck màu sáng ngay cạnh lối đi từ ban công vào, nơi bụi và nước mưa theo dép vào nhà.
Hiểu lầm hay gặp về ba loại da này
"Da lộn là da rẻ." Không hẳn. Da lộn làm từ da lớp dưới thường rẻ hơn da nguyên tấm, nhưng da lộn từ da dê, da bê mỏng mịn được dùng cho đồ rất cao. Trên đồ nội thất, da lộn hiếm khi là lựa chọn cho mặt ngồi chính vì độ bền mài mòn, chứ không phải vì giá.
"Da thuộc thực vật thì thân thiện môi trường hơn tuyệt đối." Thuộc thực vật tránh dùng muối crom, nhưng vẫn tốn nhiều nước, thời gian và hoá chất phụ trợ; còn thuộc crom ở các xưởng đạt chuẩn quản lý nước thải nghiêm ngặt cũng giảm tác động đáng kể. Đánh giá môi trường phải nhìn cả quy trình, không chỉ chữ "thực vật".
"Nubuck không chịu được khí hậu Việt Nam." Nubuck chịu được nếu đặt đúng chỗ và phòng không ẩm quá lâu. Những hỏng hóc hay gặp đến từ vị trí (sát cửa sổ, chỗ ngồi chính) và từ việc lau bằng khăn ướt hay chất tẩy thông thường, không phải từ khí hậu nói chung.
"Da đổi màu là da giả." Ngược lại: da không có lớp phủ đổi màu theo ánh sáng và dầu tay là đặc tính của da thật. Giả da PU mới là thứ gần như không đổi màu cho tới khi bong.
Câu hỏi thường gặp
Nubuck và da lộn nhìn bằng mắt thường phân biệt thế nào?
Nubuck có lông rất ngắn và mịn, sờ như mặt quả đào, vuốt thấy đổi sắc nhẹ. Da lộn lông dài và xốp hơn, mặt sau và mặt trước nhiều khi trông giống nhau. Xem mép cắt: nubuck có lớp mặt đặc ở phía trên, da lộn thường xơ đều từ trên xuống.
Có nên xịt chống thấm cho ghế bành nubuck mới mua không?
Nhiều thợ khuyên nên làm, vì lớp chống thấm giúp giọt nước và vết bẩn nhẹ không thấm ngay. Chọn sản phẩm dành riêng cho nubuck và da lộn, thử ở chỗ khuất trước, xịt mỏng đều. Nếu hãng đã xử lý ở xưởng, hỏi hãng có cần xịt bổ sung không để tránh làm đổi màu.
Da thuộc thực vật có mùi gì, mùi đó có hết không?
Da thuộc thực vật thường có mùi gỗ, hơi ngọt và khói nhẹ đặc trưng của tanin. Mùi giảm dần theo thời gian nhưng thường không mất hẳn, nhiều người coi đó là ưu điểm. Nếu da có mùi hắc, mùi hoá chất hoặc mùi mốc thì đó là dấu hiệu bất thường, nên hỏi lại người bán.
Vết nước trên da thuộc thực vật có tự mất không?
Nhiều vết nước nhỏ sẽ mờ dần khi da sẫm màu theo thời gian và hoà vào patina chung. Vết lớn, loang rộng thì có thể còn lại. Lau khô ngay bằng khăn mềm, thấm chứ không chà, và để da khô tự nhiên, không dùng máy sấy hay phơi nắng.
Đồ da thuộc thực vật có hợp với nhà có trẻ nhỏ không?
Về độ bền thì da thuộc thực vật rất chắc, chịu được dùng nhiều. Về vẻ ngoài thì nó sẽ ghi lại mọi dấu vết của trẻ nhỏ, từ tay dính đến vết bút. Nếu gia đình coi đó là kỷ niệm thì hợp; nếu muốn đồ sạch đều, nên chọn da có lớp phủ.
Có cần dưỡng da thuộc thực vật thường xuyên không?
Cần dưỡng định kỳ, thưa hay dày tuỳ độ khô của phòng: phòng chạy điều hoà nhiều thì da khô nhanh hơn. Dùng sản phẩm dưỡng hợp với da thực vật, bôi mỏng, thử chỗ khuất vì dầu dưỡng thường làm da sẫm màu thêm. Dưỡng quá nhiều có thể làm da bết và bắt bụi.