Nội thất được gia công ở nơi khác rồi gắn mác Ý thường để lại dấu vết ở năm chỗ: kiện hàng và bao bì, sự lệch giữa giấy tờ, nhãn được gắn thêm, cách hoàn thiện những chỗ khuất, và độ đồng đều giữa các món trong cùng một bộ. Mỗi dấu hiệu riêng lẻ đều có thể có lời giải thích vô hại; khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, khả năng món đồ không phải hàng sản xuất tại Ý tăng lên rõ rệt.
Cần phân biệt hai chuyện. Một hãng Ý chính thức sản xuất một số dòng ở nước khác, ghi đúng xuất xứ, là chuyện bình thường của ngành. Còn món đồ làm ở đâu đó rồi được gắn chữ Made in Italy hay được giới thiệu là hàng sản xuất tại Ý, là ghi sai xuất xứ. Bài này chỉ nói về trường hợp thứ hai: cách người mua nhận ra những dấu hiệu đáng ngờ để hỏi lại, không nhằm kết tội ai.
Vì sao chuyện gắn mác Ý vẫn xảy ra
Chữ Ý trên đồ nội thất mang theo một mức giá. Cùng một chiếc sofa da, khi được giới thiệu là sản xuất tại Ý, người mua sẵn lòng trả nhiều hơn so với khi được nói là đóng trong nước hay ở một nước châu Á. Khoảng chênh đó tạo ra động cơ để một số nơi bán nói quá, từ những câu mập mờ như "dòng Ý", "chuẩn Ý" cho tới việc gắn nhãn sai.
Ngành nội thất cũng có đặc điểm khiến việc này dễ xảy ra hơn hàng điện tử hay đồng hồ. Phần lớn món đồ không có mã định danh điện tử, kiểu dáng phổ biến dễ làm lại, và người mua hiếm khi biết món đồ của hãng thật trông thế nào ở chỗ khuất. Người mua thường so ảnh trên mạng với món đồ trước mặt, mà ảnh chỉ cho thấy mặt chính.
Ở chiều ngược lại, Ý và Liên minh châu Âu có quy định khá chặt về chỉ dẫn xuất xứ, và các hãng lớn có bộ phận theo dõi hàng nhái. Ở Việt Nam, ghi sai xuất xứ trên nhãn cũng là hành vi vi phạm quy định về nhãn hàng hoá. Người mua không cần biết mức xử lý, nhưng nên biết mình có cơ sở để yêu cầu người bán chịu trách nhiệm khi xuất xứ được ghi sai.
Dấu hiệu ở kiện hàng và bao bì
Dấu xử lý kiện gỗ. Kiện gỗ dùng trong vận chuyển quốc tế thường mang dấu theo tiêu chuẩn kiểm dịch ISPM 15, gồm mã nước nơi kiện được xử lý, mã đơn vị xử lý và mã phương pháp. Kiện của hàng xuất từ Ý thường mang mã IT. Đây chỉ là một gợi ý, vì kiện có thể được đóng lại ở nơi trung chuyển, nhưng một kiện mang mã nước khác cần được hỏi.
Vật liệu đệm lót và cách đóng gói. Mỗi nhà máy có thói quen đóng gói riêng: loại màng bọc, góc xốp, giấy chống ẩm, cách dán tem kiện. Hàng của một hãng thường được đóng gói nhất quán giữa các lô. Một bộ sofa mà từng khối đóng gói mỗi kiểu một khác là điều lạ.
Tem kiện không khớp phiếu đóng gói. Số kiện, kích thước, trọng lượng in trên tem dán thùng nên trùng với phiếu đóng gói của lô hàng. Tem viết tay, tem in bằng ngôn ngữ không liên quan tới nước xuất khẩu hay nước trung chuyển, hay kiện không có tem nào, đều là chỗ cần hỏi.
Hàng "nhập" nhưng không có kiện. Món đồ được giao thẳng từ xưởng, bọc màng mỏng, không thùng không kiện, trong khi được chào là vừa về từ Ý. Có thể người bán đã bóc kiện ở kho, nhưng khi đó họ nên cho xem ảnh kiện hoặc phiếu đóng gói.
Dấu hiệu ở giấy tờ và lời kể
Lời kể của người bán là một nguồn dấu hiệu thường bị bỏ qua. Người nhập hàng thật thường nói được cụ thể: hãng nào, đặt qua ai, hàng xuống tàu ở đâu, đi bao lâu, về kho ngày nào. Những câu trả lời mơ hồ như "hàng Ý chính gốc, bên em nhập thẳng" mà không có chi tiết nào kiểm chứng được nên được ghi nhận như một dấu hiệu, không phải như một lời bảo đảm.
Trên giấy tờ, dấu hiệu hay gặp là sự không khớp giữa các loại giấy: ô xuất xứ trên tờ khai khác lời chào hàng, mô tả hàng là "bộ phận" hay "nguyên liệu" trong khi đồ bán là sản phẩm hoàn chỉnh, người xuất khẩu không liên quan gì tới hãng được nêu tên, hoặc ngày chứng từ quá xa so với lời kể "hàng mới về". Mỗi điểm có thể giải thích được, nhưng người bán phải là người giải thích, bằng giấy tờ.
Một dấu hiệu nữa là giấy tờ chỉ có ở dạng tự soạn: "giấy chứng nhận chính hãng" do chính cửa hàng in, không có văn bản nào của nhà sản xuất hay của cơ quan hải quan đi kèm. Văn bản do người bán phát hành là cam kết của người bán, không thay được chứng từ của lô hàng.
Dấu hiệu ở món đồ: hàng của hãng Ý thường thế nào, hàng gắn mác thường lộ ra sao
Bảng dưới so sánh ở mức xu hướng chung, không phải quy tắc tuyệt đối. Hãng Ý cũng có dòng giá mềm hoàn thiện đơn giản, còn xưởng ở nơi khác có thể làm rất kỹ:
| Chỗ nhìn | Hàng của hãng Ý tầm trung trở lên thường | Hàng gắn mác hay lộ ra |
|---|---|---|
| Mặt dưới, mặt sau | Hoàn thiện gọn, vải đáy căng, mép cắt thẳng | Vải đáy nhăn, ghim thưa, keo tràn, mặt sau để thô |
| Đường may | Mũi đều, khoảng cách đều, chỉ cùng tông, đầu chỉ giấu kỹ | Mũi dài ngắn không đều, đầu chỉ thò ra, đường may lượn ở góc |
| Tỉ lệ so với mẫu gốc | Đúng kích thước catalogue, đúng độ dày tay, chân | Chân to hơn, tay dày hơn, độ cao lệch vài phân |
| Phụ kiện kim loại | Ốc, ray, bản lề cùng loại, có dấu nhà sản xuất phụ kiện | Mỗi món một kiểu ốc, phụ kiện không dấu, gỉ ở chỗ khuất |
| Nhãn | Ở chỗ khuất, nhất quán giữa các món, khớp mã | Ở chỗ dễ thấy, mới hơn món đồ, mã không có trong catalogue |
| Mùi | Mùi da, gỗ, sơn đã khô | Mùi keo, dung môi nồng kéo dài |
Một chi tiết đáng nói: phụ kiện như bản lề, ray trượt trong đồ Ý không nhất thiết là hàng Ý. Nhiều hãng Ý dùng phụ kiện của các nhà sản xuất Áo hay Đức, vốn là những tên phổ biến trong ngành. Thấy bản lề mang dấu nước khác không có nghĩa món đồ không phải hàng Ý.
Những câu chào hàng mập mờ nên hỏi lại
Nhiều trường hợp không có nhãn sai, chỉ có lời nói được chọn chữ khéo. Dưới đây là những câu hay gặp và câu hỏi lại tương ứng để buộc thông tin rõ ra:
- "Sofa Ý" hay "dòng Ý": hỏi lại sản xuất ở nước nào, và đề nghị ghi nước đó vào báo giá.
- "Thiết kế Ý": hỏi ai thiết kế, hãng nào giữ mẫu, và món đồ này do ai sản xuất.
- "Da Ý", "vải Ý": hỏi da hay vải đó của nhà thuộc da hoặc nhà dệt nào, mã gì, còn sofa đóng ở đâu.
- "Chuẩn Ý", "công nghệ Ý": hỏi chuẩn nào, ai xác nhận; thường đây chỉ là chữ quảng cáo.
- "Hàng Ý nhập trực tiếp": hỏi nhập từ đơn vị nào, xem tên người xuất khẩu trên chứng từ.
- "Hàng Ý cao cấp, giá xưởng": hỏi xưởng nào; hàng của hãng Ý hiếm khi được bán theo kiểu giá xưởng tại Việt Nam.
- "Giống hàng hãng X, cùng nhà máy": hỏi bằng chứng; câu "cùng nhà máy" rất khó kiểm và thường không có giấy tờ nào đi kèm.
Không câu nào trong danh sách là sai tự thân. Chúng chỉ trở thành vấn đề khi người nghe hiểu là sản xuất tại Ý còn người nói thì giữ đường lui. Đề nghị ghi rõ vào giấy là cách nhẹ nhàng nhất để đóng đường lui đó.
Độ đồng đều giữa các món trong một bộ
Một dấu hiệu tinh tế mà người mua ít để ý là sự đồng đều. Hàng của một nhà máy lớn được làm theo bản vẽ và đồ gá, nên hai chiếc ghế cùng mã đặt cạnh nhau gần như giống hệt: cùng độ cao, cùng độ nghiêng tựa, cùng khoảng cách nút chần. Đặt cạnh nhau, chúng như một cặp. Hàng làm thủ công ở xưởng nhỏ thường có chênh lệch nhỏ mà mắt thấy được khi xếp thành hàng.
Với bộ ghế ăn, kéo bốn chiếc ra xếp thẳng hàng, nhìn từ phía bên: đường viền tựa có trùng nhau không, chân có cùng độ loe không. Với sofa module, ghép các khối lại và nhìn đường nối: mặt ngồi có cùng độ cao, đường chỉ có liền mạch qua các khối không. Da trên các khối có cùng tông màu dưới cùng ánh sáng không.
Lưu ý rằng một số hãng Ý cố ý giữ yếu tố thủ công, nên vài chênh lệch nhỏ là đặc tính chứ không phải lỗi, ví dụ vân da tự nhiên hay vân gỗ khác nhau giữa các tấm. Điều cần tìm là chênh lệch về kích thước và cấu tạo, không phải về vân vật liệu.
Khi thấy dấu hiệu đáng ngờ thì làm gì
Dấu hiệu không phải là kết luận. Cách xử lý đúng là dùng nó để hỏi tiếp, theo thứ tự:
- Ghi lại cụ thể dấu hiệu bằng ảnh và ghi chú, không nói gay gắt với người bán.
- Hỏi người bán giải thích từng điểm và đề nghị giấy tờ tương ứng: tờ khai có mã mẫu, phiếu đóng gói, xác nhận đơn hàng.
- Đối chiếu với các món khác của cùng hãng nếu có thể xem ở nơi khác, hoặc với ảnh chụp chi tiết chỗ khuất từ nguồn đáng tin.
- Với món đắt, gửi ảnh nhãn và số seri cho hãng hỏi xác nhận.
- Nếu vẫn muốn mua, chỉ mua khi người bán đồng ý ghi xuất xứ vào hợp đồng kèm điều khoản hoàn tiền khi sai; nếu không, coi món đồ là chưa rõ xuất xứ và trả giá tương ứng, hoặc thôi.
Khi đã mua rồi mới phát hiện xuất xứ có vấn đề, giữ nguyên hiện trạng món đồ, lưu hết giấy tờ và tin nhắn, làm việc với người bán bằng văn bản. Khi không thoả thuận được, có thể nhờ tổ chức bảo vệ người tiêu dùng hoặc người có chuyên môn pháp lý tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Hàng của hãng Ý sản xuất ở nước khác có phải là hàng gắn mác không?
Không. Nếu hãng sản xuất ở nước khác và ghi đúng xuất xứ nước đó, đó là hàng chính thức của hãng. Hàng gắn mác là khi món đồ được ghi hoặc giới thiệu sai rằng nó sản xuất tại Ý, dù hãng là ai.
Kiện gỗ không có dấu ISPM 15 có nghĩa là hàng không nhập khẩu?
Không hẳn. Kiện có thể làm bằng vật liệu không phải gỗ tự nhiên như ván ép, vốn không cần dấu này, hoặc hàng được bóc kiện ở kho. Dấu ISPM 15 chỉ là một gợi ý về nơi kiện được xử lý, không phải bằng chứng xuất xứ của món đồ.
Hàng gia công có tay nghề tốt có đáng mua không?
Có thể rất đáng, nếu được bán đúng tên và đúng giá. Tay nghề không phụ thuộc quốc gia. Điều người mua cần tránh là trả giá hàng sản xuất tại Ý cho một món không phải vậy, chứ không phải tránh hàng làm ở nơi khác.
Làm sao biết kích thước chuẩn của một mẫu để so?
Hãng thường công bố kích thước trong catalogue và bảng thông số trên trang chính thức. Mang theo thước dây, đo chiều dài, sâu, cao, độ cao mặt ngồi và so với số liệu của hãng. Chênh vài phân ở nhiều chiều cùng lúc là điều đáng hỏi.
Mùi keo nồng có phải dấu hiệu hàng kém?
Mùi nồng kéo dài cho thấy keo hoặc sơn chưa khô hẳn, hoặc dùng loại phát thải cao. Hàng mới của bất kỳ nơi nào cũng có mùi nhẹ những ngày đầu. Nếu mùi gắt sau nhiều ngày thông gió, nên hỏi thông số phát thải của tấm gỗ và keo.
Người bán thừa nhận hàng không phải sản xuất tại Ý sau khi bị hỏi, nên làm gì?
Đó là thời điểm tốt để thương lượng lại trên cơ sở đúng loại hàng. Có thể mua với giá phù hợp, ghi rõ xuất xứ thật vào hợp đồng, hoặc thôi không mua. Không nên tiếp tục giao dịch dựa trên lời chào hàng cũ.